Даланың зары
Мен даламын.Аяғымның астында – ғасырлардың ізі, көкірегімде – мыңдаған жылдық үнсіздік бар. Мен бұрқыраған жусанның иісін қойныма үнсіз сақтағанмын. Қоңыр желмен сырласып, ақбөкеннің дүбірін естіген, бозторғайдың әніне бөленген даламын. Бірақ менің де бір жарам бар. Ол жараның орны бітіп кеткен жоқ. Сен оны көрмеуің мүмкін. Білем, дәл қазір топырақтың астында жатыр деп ойлап тұрсың. «Уақыттың өзі емдеп кеткен шығар» деп жұбатқың да келеді. Бірақ ол мүмкін бе? Менің қойнымда қалған іздің аты – Семей полигоны. Мен сол күндерді ұмытқан жоқпын.
Таң атқан. Күн әдеттегідей шығыстан көтерілген. Құстар тізбектеле ұшып жүрген. Жусан желмен тербелген. Сосын...
Аспан жарылды. Менің үстімдегі көкке от түсті. Жер дір етті. Тыныштықтың тамағына бір сұмдық кептелгендей болды. Мен оны көтердім. Тағы көтердім. Тағы да көтердім. Жылдар бойы жалғасты. Адамдар әлгі жарылысты «сынақ» деді. Қағазға сан жазды. Қуатты өлшеді. Қашықтықты есептеді. Бұлттың биіктігін анықтады. Ал мен адамдардың жүрегіндегі қорқынышты өлшей алмадым. Өйткені мен дала едім. Мен сөйлей алмадым. Тек үнсіз тыңдадым. Анасы баласын құшағына қысып жылады. Қарттар көкке қарап күрсінді. Балалар не болғанын түсінбей өсті. Мен олардың бәрін көрдім. Олардың бетімді сипай өткен табанын сездім. Тіпті көз жасын топырағыма сіңірдім. Содан бері қанша жыл өтті?
Он жыл. Жиырма. Елу. Жо, жоқ... Жетпіс жылға жуық уақыт...
Уақыт өтті. Бірақ кейбір нәрсе уақытпен бірге кетпейді екен. Жел менің үстімнен әлі еседі. Жусан әлі өседі. Күн де әдеттегідей шығыстан шығады. Бірақ тынысымда өткеннің бір көлеңкесі қалды. Мен кейде өзіме: «Бәрі артта қалды ма?» деп сұраймын. Жауап жоқ. Өйткені менің жарамның өзі үнсіз.
Радиация дегеннің дауысы болмайды екен. Ол айқайламайды. Есік қақпайды. Көлеңкесі де жоқ. Ол тек уақытпен бірге үнсіз жүреді. Сондықтан мені сырттай көріп, «мына дала қандай тыныш?» деп ойлама. Менің тыныштығым – көп нәрсені көрген жаралы жанның тыныштығы. Мен бір кездері аспанға көтерілген отты көрдім. Жердің дірілін сездім. Ядролық жарылыстардың жаңғырығын көтердім. Кейін адамдар келіп, менің жарамды өлшей бастады. Топырағымнан сынама алды. Суымды тексерді. Ауамды зерттеді. Әр төбемді, әр сайымды, әр сынақ алаңын картаға түсірді. Ғалымдар менің тілімді енді сандар арқылы оқитын болды. Радионуклидтердің ізін іздеді. Сәулелену деңгейін өлшеді. Қай жер қауіпті, қай жер қауіпсіз екенін анықтады. Бұрын мені жаралаған ғылым енді мені түсінуге тырысты. Бұл да бір тағдыр.
Мен оған өкпелемеймін. Өйткені мен енді бір нәрсені түсіндім. Ғылымның өзі жау емес екен. Оны адамның қалай пайдаланатыны маңызды. Бір кезде адам атомның құдіретін қаруға айналдырды. Енді сол атомның зардабын зерттейтін ғылым керек. Менің даламда осындай қайшылық өмір сүріп жатыр. Қорқыныш пен үміт. Жара мен ем. Өткен мен болашақ. Бәрі де кереғар. Мен ұмытпаймын. Ұмытуға құқым да жоқ. Өйткені менің топырағымда адам тағдыры жатыр. Менің әр төбемнің өз әңгімесі бар. Әрбір сайым бір сыр сақтайды. Әр тал жусанның сабағы өткеннің үнін еститіндей. Сондықтан мен бүгін адамзатқа қарап бір ғана нәрсе сұрағым келеді.
Мені ұмытпа. Бірақ мені тек қайғының мекені деп те көрме. Менің бойымда өмір әлі бар. Мен өлген жоқпын. Мен жараландым. Екеуінің айырмасы бар. Менің даусым – жел. Сен соны ести алсаң екен. Мен – Семей даласымын. Менің бар тілегім де, зарым да осы. Менің бар үмітім – сенсің, адам! Бірақ менің мұңымды ғана емес, менің қайтадан өмір сүріп келе жатқанымды да көр.
Гүлнәр Дүйсебай
