Ақшаны басқаруды мектептен үйренеді

Қаржылық сауаттылық – бүгінгі оқушыға ертеңгі өмірде қажет болатын маңызды білім. Балаға ақшаның қадірін қай жастан бастап үйреткен дұрыс? Қалтадағы қаражатты қалай үнемдеуге болады? Қажеттілік пен қалаудың айырмашылығы неде? Ал интернеттегі қаржылық алаяқтардан қалай қорғанамыз? Бұл сұрақтар бүгінде ересектермен қатар мектеп оқушылары үшін де маңызды.
Өйткені қаржылық сауаттылық дегеніміз – ақшаны санау ғана емес, оны орынды жұмсау, үнемдеу, жинақ жасау және әрбір шығынды ойланып жоспарлау. Осындай өмірлік дағдыларды жас ұрпақтың бойына сіңіру мақсатында мектептерде «Қаржылық сауаттылық негіздері» бағытындағы сабақтарға ерекше мән беріліп келеді. Осы тақырыптың мән-маңызын білу үшін Шиелі ауданындағы №45 «Ақорда» мектеп-гимназиясына бас сұқтық. Мұнда оқушылар қаржының қадірін түсініп, ақшаны дұрыс жұмсаудың қыр-сырын меңгеруге мүмкіндік алды.

Ақшаны тиімді жұмсау да – өнер
Бала қолына ақша тисе, оны бірден тәттіге, ойыншыққа немесе өзіне ұнаған затқа жұмсағысы келетіні жасырын емес. Алайда сол қаражаттың бір бөлігін сақтап, белгілі бір мақсатқа жинауға болатынын түсіну – қаржылық сауаттылықтың алғашқы қадамы.

Мектеп мұғалімі Жансая Боранбаева жүргізетін сабақтарда оқушылар қаржыға қатысты маңызды ұғымдармен танысып, ақшаны жоспарлаудың қарапайым тәсілдерін үйренді. Кіріс пен шығысты ажырату, қажеттілік пен қалауды салыстыру, артық шығыннан сақтану секілді тақырыптар балалардың күнделікті өмірімен тығыз байланысты.

Мысалы, оқушының қолында 5 мың теңге бар делік. Ол осы қаражатқа өзіне қажетті заттарды алып, жол шығынын есептеп, қалған ақшасының бір бөлігін жинаққа қалдыра ала ма? Осындай қарапайым есептің өзі баланы ойланып әрекет етуге, ақшаны мақсатсыз жұмсамауға үйретеді. Ең бастысы, оқушы ақшаның өздігінен пайда болмайтынын, оның артында ата-ананың еңбегі мен уақыты тұрғанын түсінеді. Ал бұл – еңбекке құрмет пен жауапкершіліктің бас­тауы.

Ақшаны дұрыс жұмсауды үйрендік
Қаржылық сауаттылықтың маңызын сабаққа қатысқан оқушылардың пікірінен де аңғаруға болады. 11-сынып оқушысы Бекжан Олжасұлы мұндай сабақтардан өзі үшін пайдалы мәліметтер алғанын айтады. Ал 9-сынып оқушысы Әлмансұр Саңғылбай ақшаны жұмсаудың қыр-сырын үйренгенін жеткізді. Шынында да, жасөспірім үшін ақшаны дұрыс басқаруды мектеп қабырғасында үйрену – болашаққа жасалған маңызды қадам. Бүгін өз қалтасындағы қаражатты есептей білген бала ертең отбасылық бюджетті жоспарлауға да бейім болады.

Алаяққа алданбаудың да жолы бар
Қазіргі балалар интернетті еркін пайдаланады. Онлайн ойындар, интернет-дүкендер, электронды төлемдер мен түрлі қосымшалар олардың күнделікті өмірінің бір бөлігіне айналған. Бірақ цифрлық мүмкіндіктермен бірге қаржылық қауіптер де қатар жүреді. Сондықтан оқушыларға банк картасының құпия деректерін ешкімге бермеу, күмәнді сілтемелерді ашпау, бейтаныс адамдардың ақша аудару туралы өтініштеріне сақтықпен қарау керектігін түсіндіру аса маңызды.

«Аз ғана ақша сал да, көп пайда тап!» деген күмәнді ұсыныстардың артында алаяқтық тұруы мүмкін екенін де жасөспірімдер білуі керек. Ақшаға қатысты кез келген шешімді асықпай қабылдау, ақпаратты тексеру және үлкендерден кеңес сұрау – қаржылық қауіпсіздіктің қарапайым ережелері.

Білімнің бастауы – отбасында
Әрине, қаржылық сауаттылық тек мектепте қалыптаспайды. Бала үйде ата-анасының ақшаны қалай жұмсайтынын, азық-түлік алғанда бағаны салыстыратынын, қажетсіз шығыннан бас тартатынын көріп өседі. Сондықтан отбасындағы күнделікті әрекеттердің өзі балаға үлкен сабақ бола алады.

Мәселен, баламен бірге дүкенге барып, қажетті заттардың тізімін жасау, белгілі бір сомаға сауда жос­парлау немесе жинақ мақсатын белгілеу – пайдалы тәжірибе. Осындай қарапайым қадамдар арқылы бала өз таңдауына жауап беруді үйренеді. Қаржылық сауаттылық сабақтарының түпкі мақсаты да осыған саяды. Ол оқушыны ақшаны аяусыз үнемдеуге емес, оны ақылмен пайдалануға, қажеттілігін дұрыс бағалауға және болашағын жоспарлауға баулиды.

Бір қарағанда, ақша санау мен шығын есептеу қарапайым әрекет секілді көрінуі мүмкін. Алайда осы дағдылардың негізінде үлкен өмірлік мәдениет жатыр. Бүгін ақшаның қадірін түсінген жас ертең өз еңбегін бағалайтын, қаржылық шешімдерін ойланып қабылдайтын азамат болып қалыптасады. Демек, қаржылық сауаттылық – тек сабақтың тақырыбы емес, өмірге қажет білім. Ал оны мектеп қабырғасынан үйрену – жарқын болашаққа бастар сенімді қадам.