Қазанның қазынасы – ұлт жадында қалған тұлғалар

Қазан – табиғаттың алтын бояуға малынып, өткен мен бүгінді жалғаған ойға жетелейтін мезгілі. Сарғайған жапырақтар жерге төгілгенімен, ұлттың рухани әлеміне нәр берген ұлы тұлғалардың мұрасы ескірмейді. Олардың есімдері жылдармен бірге алыстамай, уақыт өткен сайын тереңдей түседі. Бірі кино арқылы халықтың болмысын бейнелесе, бірі сахна өнерінің шамын жақты. Тіпті әнімен жүректерді тербеді. Ал сөз өнерінің шеберлері тұтас дәуірдің тынысын шығармаларына сыйғызып, ұрпаққа аманат етті. Қазан айы – осындай рухани қазынаны қайта зерделеп, ел мәдениетіне өлшеусіз үлес қосқан тұлғаларды тағзыммен еске алатын кезең.
Биыл қазақ киносының көрнекті режиссері Абдолла Қарсақбаевтың туғанына 100 жыл толып отыр. Оның шығармашылығы – ұлттық кино өнерінің қалыптасу тарихындағы жарқын белес. Қарсақбаев экранға өмірдің өзін алып келді. Ол қарапайым ауыл тіршілігінен үлкен мағына тауып, баланың жан дүниесінен тұтас қоғамның бейнесін көре білді. Режиссердің әйгілі «Менің атым Қожа» фильмі қазақ киносының шекарасынан асып, бірнеше буынның жүрегіне жол тапты. Қожа – қателесетін, қиялдайтын, тентектігіне қарамастан, жақсылыққа ұмтылатын бала. Оның мінезінен әр көрермен өз балалық шағының елесін таниды. Қарсақбаевтың шеберлігі де осында: ол кейіпкерді мінсіз етіп көрсетпей, шынайы қалпында сүйдіре білді. Уақыт өзгерді, ұрпақ алмасты, бірақ Қожаның қылығы мен бала жүрегінің тазалығы көрерменге әлі де ыстық. Бұл – шынайы өнердің уақытқа бағынбайтынының дәлелі.

Қазанның 13-і қазақ мәдениетінің екі ардақты өкілін еске салады. Солардың бірі – режиссер әрі педагог Асқар Тоқпанов. Ол қазақ кәсіби театрының қалыптасуы мен дамуына елеулі үлес қосып, сахна өнерінің өркендеуіне жол ашты. Театр – адам тағдырын сахналау арқылы қоғамның ар-ұжданын сөйлететін өнер. Мұнда әрбір сөздің салмағы, әрбір қимылдың мәні бар. Асқар Тоқпанов осы талаптарды терең түсініп, режиссураның кәсіби деңгейін көтеруге, актерлік шеберліктің қалыптасуына күш жұмсады. Оның ұстаздық еңбегі де айрықша бағалы. Өйткені өнердің шырағы бір адамның қолында ғана жанбайды, ол шәкірттердің таланты мен ізденісі арқылы жалғасады. Сахнада айтылған сөз ұмытылуы мүмкін, қойылымның декорациясы өзгеруі мүмкін, бірақ өнер мектебі қалыптастырған таным мен талғам ұрпақ жадында сақталады.

Осы күні дүниеге келген композитор Әсет Бейсеуовтің есімі де қазақ ән өнерімен біте қайнасып жатыр. Ән – көңілдің тілі, жүректің үнсіз сырласы. Ол қуанышқа қанат бітіріп, сағыныштың тереңіне жетелейді. Бейсеуовтің шығармашылығы осы бір тылсым қасиеттің қадірін танытады. Оның әуендері халықтың күнделікті өміріне сіңіп, талай адамның сезімімен астасты. Композитор үшін музыка тек әсем дыбыстардың үйлесімі емес, адам жанына жол табудың ерекше тәсілі болды. Халық сүйіп тыңдайтын әндердің ғұмыры да орындаушының дауысымен ғана өлшенбейді. Олар елдің жадында сақталып, отбасылық отырыстарда шырқалып, сағынышқа толы сәттерде қайта жаңғырады. Әсет Бейсеуовтің өнері осындай өміршең әуендердің құдіретін танытатын рухани мұраға айналды десек қателеспейміз.

Қазанның 15-і күні қазақ прозасының көрнекті өкілі Сайын Мұратбековтің туғанына 90 жыл толды. Оның шығармаларын оқығанда, көз алдыңа кең дала, ауыл тіршілігі, бала көңілінің мөлдір әлемі келеді. Жазушы өмірді сырттай бақылап қана қоймай, оның көзге көріне бермейтін нәзік иірімдерін сезіне білді. Ол үшін қарапайым адамның тағдыры – үлкен әдебиеттің өзегі. С.Мұратбековтің «Жусан иісі» повесі оқырман жадында ерекше орын алды. Жусанның жұпары мұнда туған жердің белгісі ғана емес, балалық шақтың, сағыныштың, соғыс жылдарындағы жетімдіктің ащы естелігіне айналады. Жазушы аз сөзбен көп мағына беріп, шағын оқиға арқылы адам жүрегіндегі үлкен қасіретті ашады. Оның кейіпкерлері оқырманды сырттай таңғалдырмайды, керісінше, ішкі әлеміне үнсіз жетелейді. Сайын Мұратбеков прозасының құдіреті де сол адам бойындағы мейірім мен мұңды жасандылықсыз жеткізіп, оқырманды өз жүрегіне үңілдіре білді.

Қазақтың рухани тарихында Сәкен Сейфуллиннің орны айрықша. Ақын, жазушы, мемлекет қайраткері ретінде ол әдебиет пен қоғамдық өмірдің күрделі кезеңінде белсенді еңбек етті. Оның шығармаларынан азаттыққа ұмтылған жігерді, жаңаруға талпынған заманның тынысын, ел тағдырына деген алаң көңілді аңғаруға болады. Сейфуллин қазақ әдебиетінің дамуына үлес қосып, ұлттық сөз өнерінің жаңа бағытта өрістеуіне ықпал етті. «Тар жол, тайғақ кешу» шығармасында ол өзі куә болған тарихи оқиғаларды, дәуірдің тартысы мен адам тағдырын бейнеледі. Алайда оның өмір жолы шығармашылық жетістіктермен ғана өлшенбейді. Саяси қуғын-сүргіннің құрбанына айналған ақынның тағдыры халқымыздың тарихындағы қасіретті кезеңнің ащы айғағы. Оның есімін еске алу өткеннің ауыр сабақтарын ұмытпауға, сөз бостандығы мен адам тағдырының қадірін терең түсінуге үндейді.

Бұл тұлғалардың өмір жолы мен шығармашылығы әртүрлі болғанымен, олардың бәріне ортақ бір қасиет бар. Олар өз дәуірінің үнін келешекке жеткізе білді. Сондықтан да ұлы тұлғаларды ұлықтау мерейтой күндерімен шектелмеуі керек. Олардың еңбегін тану – фильмдерін қайта көру, шығармаларын оқу, әндерін тыңдау, сахна өнерінің тарихын зерделеу арқылы жалғасады. Өйткені мәдениетке деген құрмет құрғақ мақтаудан емес, мұраны түсініп, оны келесі ұрпаққа жеткізуден басталады.

Қазанның қоңыр салқыны сезілгенімен, руханият әлемінде ұлы есімдердің шырағы сөнбейді. Олардың артында қалған мұра уақыттың сынынан өтіп, жаңа ұрпақпен қайта қауышады.