ҚҰМАЙ ЕККЕННІҢ – СУЫ ҮНЕМ, ЫРЫСЫ МОЛ

Сырдың көне топырағы – бабалардың қажырлы еңбегімен өрнектелген, ақ күріші мен жоңышқасы даланың сәніне айналған қасиетті мекен. «Тамшыдан тамыр тартқан» бұл өлкенің әрбір қадамы табиғатпен сырласудан, жердің тілін табудан басталады. Алайда, уақыт көші зымырап, климат өзгеріп, тіршілік көзі Сырдың суына деген жүктеме артқан сайын, бабалар салған сара жолды заман талабына сай жаңғырту қажеттілігі туындады. Бүгінде ауданда қолға алынған тың жаңалық – дәл осы тарихи сабақтастық пен заманауи инновацияның үйлесімі.
Тарих қойнауына үңілсек, құрғақшылық жылдары диқан қауымды аштықтан сақтап, малдың өзегіне жалғаған қадым заманғы дақылдардың бірі – құмай (сорго) еді. Табиғаттың қатал мінезіне төтеп беретін бұл өсімдік ғасырлар бойы дала төсінде сынақтан өткен. Қазіргі таңда климаттың күрт өзгеруіне байланысты Сыр бойы диқандары бабалар салған сара жолды жаңа заман талабына сай жаңғыртуға бет бұрды.

Бүгінде Шиелі жеріндегі «Бала би-2004» өндірістік кооперативі осы бағытта батыл қадам жасап, 2 гектар алқапқа қант құмайын екті. Бұл жай ғана эксперимент емес, ертеңгі күннің азық-түлік қауіпсіздігі мен экожүйенің тұрақтылығы үшін жасалып жатқан стратегиялық қадам. Осы тәжірибелік алқап қазіргі таңда ғалымдар мен тәжірибелі агрономдардың жіті бақылауында. Мұнда басты назар келесі бағыттарға аударылған. Әуелі егістікке заманауи тамшылатып суару технологиясы толықтай енгізіліпті. Бұл әрбір тамшы судың босқа кетпей, тікелей өсімдік тамырына жетуін қамтамасыз етеді. Содан соң қант құмайының жергілікті тымық әрі ыстық климатқа қаншалықты тез үйренетіні, оның өсіп-даму динамикасы жан-жақты сарапталуда. Дақылдың түсім көрсеткіштері мен жемшөптік құндылығы тіркеліп, болашақта өңірдің мал шаруашылығына берер пайдасы да есептелуде.

– Қант құмайы – қуаңшылыққа салыстырмалы түрде өте төзімді, су қажеттілігі төмен және жемшөптік маңызы орасан зор дақыл. Су тапшылығы сезіле бастаған қазіргі кезеңде аталған егіс құрылымын әртараптандырудың ең тиімді жолы, – дейді аудандық ауыл шаруашылығы және жер қатынастары бөлімінің басшысы Мұрат Әшірбеков.

Тәжірибенің алғашқы нәтижелері оң бағаланса, алдағы жылдары бұл алқаптың көлемін бірнеше есеге ұлғайту және жергілікті тұқым қорын толық қалыптастыру жоспарланып отыр. Бұл – Сыр диқандарының табиғатпен арпалыспай, онымен үндесе отырып өмір сүрудің, жер ресурстарын ұтымды пайдаланудың озық үлгісі. Қоса кеткен жөн, бұл бастаманың өңір үшін маңызы өте зор. ­Сырдария суының тапшылығы сезілген тұста ылғалды аз қажет ететін дақылдарға көшу – табиғатты қорғаудың және суды орынды пайдаланудың бірден-бір тиімді жолы. Қант құмайының жоғары жемшөптік сапасы өңірдегі мал шаруашылығының өнімділігін арттырып, шаруалардың шығынын айтарлықтай қысқартады. Бірыңғай бір ғана дақылға (монокультураға) тәуелділіктен арылып, топырақ құнарлылығын сақтауға жол ашады. Түйіндей келгенде, көне мен жаңаның көпірін жалғаған бұл игі бастама туған жердің топырағын түлетуге, өңірдің азық-түлік қауіпсіздігі мен мал шаруашылығының азық базасын нығайтуға берік негіз қалайтыны хақ.