Табиғат пен тағдыр үндестігі

Қазақ әдебиетінде табиғат пен адам болмысын қатар суреттеп, олардың арасындағы байланысты терең көрсете білген қаламгерлердің бірі – Оралхан Бөкей. Оның шығармаларын оқығанда табиғаттың жай ғана көркем көрініс емес, адам тағдырына әсер ететін, кейіпкерлердің ішкі жан дүниесін ашатын ерекше әлем екенін байқаймыз. Жазушы табиғат суреттері арқылы адамның қуанышын да, қайғысын да, арманын да, өкінішін де шебер жеткізеді. Осындай терең философиялық ойға құрылған туындыларының бірі – «Атау-кере» повесі.
«Атау-кере» – адам мен табиғаттың байланысын, рухани құндылықтардың маңызын, өмірдегі дұрыс таңдау мен адамдық қасиеттің қадірін көрсететін шығарма. Повесті оқи отырып, жазушының негізгі мақсаты тек кейіпкерлер тағдырын баяндау емес, сол тағдырлар арқылы адам болмысының күрделі қырларын ашу екенін түсінеміз.

Шығармадағы оқиғалар Алтайдың көркем табиғаты аясында өрбиді. Алайда Алтай бұл повесте жай ғана мекен ретінде суреттелмейді. Ол – шығарманың рухани өзегі, кейіпкерлердің өмірімен тығыз байланысқан тірі әлем. Таудың асқақтығы, орманның тынысы, табиғаттың тылсым көріністері адам жанындағы өзгерістермен үндесіп отырады. Оралхан Бөкей табиғатты суреттей отырып, адамның ішкі әлемін, оның өмірге деген көзқарасын ашады.

«Атау-кере» повесінің басты ерекшелігі – табиғат пен адам тағдырының қатар өрілуінде. Адам табиғатпен үйлесімде өмір сүрген кезде ғана рухани тепе-теңдігін сақтай алады. Ал табиғат заңдылығын бұзып, тек жеке пайдасын ойлаған жан біртіндеп өзінің адамдық қасиеттерінен алыстайды. Жазушы осы ойды шығармадағы оқиғалар мен кейіпкерлер тағдыры арқылы терең жеткізеді.

Шығармадағы аралар әлемі де ерекше мәнге ие. Ара – еңбекқорлықтың, бірліктің және табиғи тәртіптің белгісі. Олардың тіршілігінен табиғаттағы үйлесім мен жауапкершілікті көруге болады. Жазушы ара бейнесін жай ғана шаруашылық нысаны ретінде емес, адам өміріне ой салатын символ ретінде қолданады. Табиғаттағы әрбір жаратылыстың өз орны бар екенін көрсетіп, адам да сол үйлесімділікті сақтауы қажет екенін аңғартады.

Ерік тағдыры шығармадағы адам мен табиғат арасындағы үйлесімнің бұзылуын айқын көрсетеді. Ол – табиғат сырын білетін, ара шаруашылығымен айналысатын жан. Оның еңбегі мен тәжірибесінен қоршаған ортамен жақындығы байқалғанымен, уақыт өте келе бойындағы дүниеқоңыздық пен өзімшілдік басымдық танытады. Материалдық байлықты жоғары қойған Ерік рухани құндылықтарды екінші орынға ысырады.

Ерік бейнесі адам өміріндегі ең үлкен қауіп сыртқы қиындықта емес, адамның өз ішіндегі өзгерісте екенін көрсетеді. Табиғатты танып-білу жеткіліксіз, ең маңыздысы – адамның өз жүрегіндегі мейірім мен адалдықты сақтауы. Егер адам рухани тазалығын жоғалтса, оның өміріндегі үйлесім де бұзылады. Жазушы осы кейіпкер арқылы оқырманға маңызды ой тастайды: адамның шынайы байлығы дүние-мүлікпен емес, оның адамдық қасиетімен өлшенеді.

Ал Таған бейнесі шығармадағы рухани ізденістің көрінісі болып табылады. Ол – өмірдің мәнін түсінуге тырысатын, көп ойланатын, ішкі жан дүниесі күрделі тұлға. Таған тағдыры арқылы жазушы адамның жалғыздығын, қоғамдағы орнын іздеуін және өмірдің қиын сынақтарымен күресін көрсетеді. Оның ойлары мен толғаныстары оқырманды өз өміріне тереңірек қарауға жетелейді.

Таған табиғат аясында жүріп, сыртқы дүниені ғана емес, өзінің ішкі әлемін де тануға талпынады. Оның бойындағы толғаныс пен ізденіс әр адамға таныс сезімдер. Себебі өмірде әркім өз жолын табуға, өз орнын анықтауға ұмтылады. Осы тұрғыдан алғанда, Таған бейнесі – уақытпен шектелмейтін, оқырманға ой салатын тұлға.

Айна бейнесі шығармадағы тазалық пен мейірімділіктің көрінісі. Ол қиындықтарға қарамастан сабырын сақтап, адамдық қасиетін жоғалтпайды. Оның бойындағы төзімділік пен жан тазалығы шығармадағы рухани құндылықтарды толықтыра түседі. Жазушы Айна бейнесі арқылы әйелдің ішкі күшін, отбасы алдындағы жауапкершілігін және адамға деген құрметін көрсетеді.

Нүрке кемпір бейнесі де шығарманың идеялық мазмұнын тереңдетеді. Ол – өмірдің талай қиындығын көрген, тәжірибесі мол, ақыл мен даналықтың иесі. Оның бойынан ұлттық тәрбие, үлкенге тән сабыр мен өмірлік түсінік байқалады. Нүрке бейнесі өткен мен бүгіннің арасындағы байланысты көрсетіп, адам өмірінде тәжірибе мен тәрбиенің маңызды екенін аңғартады.

«Атау-кере» шығармасының басты ерекшелігі – автордың табиғат пен адам тағдырын бір-бірінен бөле қарамайтынында. Кейіпкерлердің өмірі табиғатпен бірге өзгеріп отырады. Табиғаттың тыныштығы мен адамның жан тыныштығы арасында байланыс бар. Егер адамның жүрегінде мейірім мен тазалық болса, ол қоршаған ортаны да құрметтейді.

Бұл шығарма бүгінгі қоғам үшін де аса маңызды. Қазіргі кезде адамдардың табиғаттан алыстап, материалдық құндылықтарға көбірек көңіл бөлуі байқалады. Осындай уақытта «Атау-кере» бізге рухани байлықтың маңызын еске салады. Адамның өмірдегі ең үлкен жетістігі – тек бай болу емес, жақсы адам болып қалу.

Менің ойымша, Оралхан Бөкейдің бұл шығармасының басты күші – оқырманға әсерінде. «Атау-кере» оқылып қана қоймайды, ол адамды ойландырады. Шығарманы аяқтағаннан кейін табиғатқа, адамдарға, өз өміріңе басқа көзбен қарай бастайсың. Жазушы бізге үлкен бір шындықты ұқтырады: табиғатты құрметтеген адам ғана өз болмысын сақтай алады.

Түйіндей келе, «Атау-кере» – табиғат пен тағдырды қатар суреттеген, адамдық қасиетті жоғары қойған шығарма. Оралхан Бөкей бұл туындысы арқылы адамға өз өміріне жауапкершілікпен қарауды, табиғатты аялауды және рухани тазалықты сақтауды үйретеді. Сондықтан бұл повесть – бір кезеңнің ғана емес, барлық уақыттың мәселесін көтеретін, маңызын жоғалтпайтын құнды шығарма.