ҮНСІЗ ТАҒДЫРДЫҢ ҮНІ

Кейде кітапты біз іздеп таппаймыз, керісінше, кей кітаптар бізді өзіне жетелейді. Көптен бері кітап оқуды тасада қалдырған сәттердің бірінде қолыма Дулат Исабековтің «Сүйекші» повесі түсті. Бір деммен оқылып біткен бұл шығарма мені тек оқиға желісімен емес, адам тағдырының тереңдігімен, кейіпкер жанындағы үнсіз мұңмен баурап алды.
Кітапты жауып қойғаннан кейін де шығармадағы Тұңғыш бейнесі ойдан кетпеді. Себебі кейіпкердің өмірі – тек бір адамның тағдыры емес, қоғамда үнсіз өмір сүріп жатқан талай жанның бейнесі. Жазушы бір адамның мұңын суреттеу арқылы адамдық қасиет, жалғыздық, мейірім, қоғамның көзқарасы секілді үлкен мәселелерді көтереді.

Әдебиеттің құдіреті де осында шығар. Ол біз күнделікті өмірде байқамай өтетін құбылыстарды алдымызға жайып салып, қайта қарауға мәжбүр етеді. Дулат Исабековтің «Сүйекші» повесі – сондай ойлы шығармалардың бірі. Мұнда сыртқы әрекеттен гөрі адамның ішкі әлемі, оның жан күйзелісі мен өмір алдындағы күресі алдыңғы орынға шығады.

Повестің басты кейіпкері – Тұңғыш. Ол – тағдырдың талай сынағын көрген, өмірдің ауыр жүгін үнсіз көтеріп келе жатқан қарапайым жан. Оның есімі де кездейсоқ таңдалмағандай әсер қалдырады. Тұңғыш – тек бір адамның аты емес, өмірдің қиындығына қарамастан адамдық болмысын жоғалтпаған жандардың жинақталған бейнесі. Кейіпкердің кәсібі – сүйекшілік. Бір қарағанда, бұл көпшіліктің қызығушылығын тудыра бермейтін, тіпті ауыр көрінетін жұмыс. Бірақ жазушы осы кәсіп арқылы үлкен философиялық ой айтады. Адамның қадірі оның атқаратын қызметімен немесе қоғамдағы мәртебесімен өлшенбейді. Адамның шынайы бағасы – оның жүрегіндегі тазалығында, адалдығында, адамдық қасиетінде.

Басты кейіпкер көп сөйлемейтін, өз мұңын жария етпейтін жан. Ол тағдырға шағым айтып, өмірден кінә іздемейді. Бірақ оның үнсіздігінің астарында үлкен сыр бар. Ол – жалғыздықтың сыры еді. Автор Тұңғыш бейнесі арқылы осы ақиқатты көрсетеді. Кейіпкер сырттай қарапайым болғанымен, оның ішкі әлемі терең. Өмірдің ауырлығын арқалап жүрген, бірақ адамдық қалпын сақтап қалған жан.

ҚОҒАМҒА ҚОЙЫЛҒАН САУАЛ
«Сүйекші» повесін оқығанда еріксіз бір сұрақ туындайды: «Біз айналамыздағы адамдарды қаншалықты байқаймыз?». Қазіргі қоғамда адамның жетістігіне, қызметіне, атағына көп мән беріледі. Көпшілікке танымал, биік жетістікке жеткен адамдар назарда болады. Ал күнделікті өмірде үнсіз еңбек етіп жүрген қарапайым жандардың тағдыры көбіне елеусіз қалып жатады.

Жазушы осы тұста оқырманға ой салады. Тұңғыш – қоғам назарынан тыс қалған адам. Бірақ оның өмірі маңызды емес деген сөз емес. Керісінше, жазушы оның тағдыры арқылы әрбір адамның өмірі бағалы екенін көрсетеді.

Повестегі кейіпкерлердің Тұңғышқа деген көзқарасы да шығарманың негізгі идеясын аша түседі. Адамға сыртқы жағдайына қарап баға беру – қоғамдағы үлкен қателіктің бірі. Біреудің кәсібін, тұрмысын немесе өмір жолын ғана көріп, оның жан дүниесін түсінбеу – адамды толық танымау деген сөз. Дулат Исабеков оқырманды осы немқұрайлылықтан арылуға шақырады. Себебі әр адамның артында біз білмейтін бір тарих, бір күрес, бір арман бар.

Автордың ерекшелігі – қарапайым өмір көріністерінен үлкен ой түйе білуінде. Ол кейіпкерін әсірелеп көрсетпейді, жасанды батырлыққа ұрындырмайды. Керісінше, шынайы өмірдегі қарапайым адамның болмысын ашуға тырысады. «Сүйекші» повесінің әсерлілігі де осында. Шығарма оқырманды жылдам әрекетімен емес, терең ойымен баурайды. Мұнда әрбір деталь, әрбір мінез, әрбір үнсіздік белгілі бір мағынаға ие.

Тұңғыш тағдыры арқылы жазушы бір адамның ғана емес, қоғамдағы көптеген адамның үнсіз күресін көрсетеді. Ол бізге адамды тану үшін оның сыртқы бейнесіне емес, ішкі әлеміне үңілу керектігін еске салады.

Бұл шығарма бүгінгі күн үшін де өзекті. Уақыт өзгергенімен, адамға деген құрмет, мейірім, түсіністік мәселесі өзгермейді. Сондықтан «Сүйекші» – тек белгілі бір кезеңнің шығармасы емес, адам табиғаты туралы мәңгілік ой қозғайтын туынды.

ОҚЫРМАНҒА АЙТАР ОЙ
Кей кітаптар оқылып қана қоймайды, адамның ішінде ұзақ уақыт сақталады. «Сүйекші» – сондай шығарма. Ол оқырманды Тұңғыштың тағдыры арқылы өз айналасына басқа көзбен қарауға үйретеді. Мүмкін, біздің жанымызда да ешкім байқамай жүрген, бірақ үлкен жүрегі бар адамдар бар шығар. Мүмкін, біз кейде біреудің үнсіздігін әлсіздік деп қабылдап, оның артында қандай ауыр өмір жатқанын түсінбей қалатын шығармыз.

Дулат Исабековтің повесі бізге қарапайым, бірақ аса маңызды шындықты ұқтырады: әр адам құрметке лайық. Адамның бағасы оның атағымен емес, адамдық болмысымен өлшенеді. «Сүйекші» – бір адамның тағдыры арқылы бүкіл қоғамға қойылған сауал. Ал сол сауалдың жауабын әр оқырман өз жүрегінен табады. Өйткені адамды адам ететін – оның жетістігі ғана емес, өзгеге деген мейірімі мен жүрегіндегі жылуы.