ХАЛЫҚ ҚАЗЫНАСЫН ҚЫЗҒЫШТАЙ ҚОРҒАҒАН ТҰЛҒА

Қазақтың рухани әлемінде есімі халық жадында сақталуға тиіс, бірақ еңбегі өз дәуіріндегі атақ пен даңқтан әлдеқайда биік тұрған азаматтар бар. Олар өзіне атақ іздемейді, халықтың жоғын іздейді. Ғұмырын елдің сөзін, жырын, тарихын түгендеуге арнайды. Сондай азаматтың бірі – көрнекті фольклортанушы, этнограф, әдебиет зерттеушісі, мәтінтанушы Мардан Келдібайұлы Байділдаев.
Биыл қазақ руханиятының біртуар өкілі Мардан Байділ­даев­­тың туғанына 100 жыл толып отыр. Бұл – бір ғалым­ның мерейтойы ғана емес, хал­қы­мыздың ғасырлар бойы ауыз­дан-ауызға жеткен жыр-дас­тан­дары, терме-толғаулары, ай­тыс­тары, күй-аңыздары мен ақын-жыраулар мұрасын жи­нап, сақтап қалған азаматтың еңбегіне тағзым ете­тін айтулы белес. Осы мерейтойға орай Сыр елінде республикалық іс-ша­­­ра барысында ғылыми конфе­ренция ұйым­дастырылып, рес­­пуб­ликалық жы­­раулар фести­валі өтеді.
Мардан Байділдаев 1926 жы­лы Сыр бойында дүниеге келді. Балалық ша­ғы ел тарихының күрделі кезеңімен тұспа-тұс кел­се де, өмірдің тауқыметі оның жігерін жасыта алмады. Жо­­ғары білім алып, филология са­ласын меңгер­геннен кейін бү­кіл ғұмырын қазақтың сөз өнерін жинауға, зерттеуге жә­не насихаттауға арнады. Ұзақ жылдар бойы М.Әуезов атын­дағы Әдебиет жә­не өнер инсти­тутында қызмет атқарып, ел ара­­сындағы ауыз әдебиеті үлгі­­лерін жинау мен зерттеуге ай­рықша үлес қосты.
Алайда Мардан ағамызды кабинет ғалымы деу аздық ете­ді. Ол ел аралап, халықтың ара­сынан қазына іздеген ғалым еді. Ауылдан ауылға, елден ел­ге сапар шегіп, жыршы мен жы­рау­ды, көне сөзді білетін қа­рияны іздеді. Ел ішінде аты кең тарай қоймаған ақын-жы­рау­лар­дың мұрасын тауып, хатқа тү­сірді. Сыр бойындағы әрбір ауыл­да, әрбір шаңырақта ға­сыр­лардан жеткен бір үзік жыр, бір көне әңгіме, бір та­рихи дерек жатқанын жақсы білді.
1961-1964 жылдардағы Қы­зылорда экспедициялары бары­сында акаде­мия­лық қорға 31679 жол өлең, 141 күй жә­не 180 ән мәтіні тапсырылғаны ту­ралы дерек бар. Бұл сандардың ар жа­ғында қаншама ауыл, қаншама өнер иесі, қан­шама күн мен түнге созылған еңбек жатқанын бағамдаудың өзі қиын.
Бүгін біз ақпаратты кітаптан да, интернеттен де оңай таба­мыз. Ал Мар­дан ағамыздың ке­зінде мұндай мүм­кіндік болған жоқ. Ол ел ішіндегі мұ­раны өзі іздеді, тыңдады, жазып алды, са­лыстырды, хатқа түсірді және ғылыми айналымға енгізді. Осы­лайша халықтың ауызша ай­тылған сөзі ұрпақ қолына кі­тап болып жетті.
Мардан Келдібайұлының есі­мі Сыр бойының ақын-жы­рауларымен ерекше сабақтас. Ол Тұрмағамбет Ізтілеуұлы, Шо­раяқ­тың Омары, Қарасақал Ерім­бет, Кете Жүсіп, Даңмұрын және басқа да Сыр сүлейлерінің шығармашылық мұрасын жи­науға, зерттеуге, жария­лау­ға ай­­рық­ша еңбек сіңірді.
Әдебиет тарихында тиісті деңгейде зерттелмей, көбіне ел арасында ғана сақталған ақын­дар мұрасын жүйе­лі түр­де жи­наудың қажеттігін Мардан аға­­мыз ерте түсінді. Әсіресе Тұр­ма­­ғам­бет Ізтілеуұлының шы­ғар­ма­шы­лық мұрасын жи­нау жолындағы ең­бегі ай­рықша аталады. Ақынның Фир­доу­­си­­дің «Шаһнамасын» қазақша жыр­ла­ған қырық мың жолға жуық мұрасын із­­дес­тіруге, қол­жаз­баларын жинауға жә­не бас­паға дайындауға үлкен үлес қосты.
Кейін белгілі болған дерек­тер бо­йынша, Тұрмағамбеттің «Шаһ­намасы­ның» 35 дәптері Мар­дан ағамыздың қолында сақ­талған. Оның мақсаты – ақын­ның бұрын жарық көрген «Рүс­тем-Дастанын» түпнұс­қа­мен салыс­тырып, толық нұсқа­сын ғылыми тұр­­ғыда әзірлеу болған. Бұл аталған қол­жаз­ба­ны жай ғана көне дүние емес, ұлт­тық қазынаның бір бөлшегі деп қара­ғанын көрсетеді.
Мардан ағамыздың фольк­лор­та­нудағы еңбегі сөз өнері­мен ғана шек­телмеді. Ол дәс­түрлі музыка мен жы­раулық өнер үлгілерін де жинады. 1975 жылы Қорқыт сарынын жет­кіз­ген атақты Соқыр Нышан – Ысмайыл Шә­меновтің орында­уындағы Қорқыт күй­лерін жа­зып алғаны туралы дерек бар. Мұн­дай жазбалардың тарихи маңызы уақыт өткен сайын арта түседі. Себебі ауызша және орындаушылық дәстүр дер ке­зінде хатқа немесе таспаға түс­песе, бір буынмен бірге тұ­тас бір са­рынның жоғалып ке­туі мүм­кін. Ол кі­сі осыны ерте тү­сінді. Сондықтан оның жазып алған бір күйі, бір жыры, бір термесі – бүгінгі ұрпақ үшін өнер туын­дысы ғана емес, тари­хи-мәдени дерек.
Мардан Байділдаевтың есі­мі қазақ әдебиетінің іргелі жи­­нақтарымен де тығыз бай­ла­­нысты. Ол «Үш ғасыр жыр­­лай­­ды», «Айтыс», «Бес ғасыр жыр­­­лайды» секілді маңыз­ды басылым­­дар­ды әзір­леуге ат­салысты. «Бес ғасыр жыр­­­лай­ды» антологиясын Мұхтар Ма­­ға­­уинмен бірге құрас­тыр­ға­ны бел­гілі. Бұл еңбектерде қазақ халқының бір­неше ғасыр­лық ой-арманы, мұңы мен қуаны­шы, елдік ұстанымы мен дү­ниетанымы көрініс тапты. Де­мек, Мардан Байділ­даев­тың ең­бегін тек фольклор жинау­шы­ның қызметі деп бағалау жет­кіліксіз. Ол халықтың та­рихи жа­дын сақтауға қызмет етті.
Естеліктерде оның қарапа­йым­­ды­лы­ғы, ел ішіндегі өнер иелеріне деген қам­қорлы­ғы, адамға жақындығы жиі айты­лады. Мардан ағамыз талантты адамды атағына қарап баға­ламады. Ел ішінде жүрген жыр­шының, ақынның, өнерпаздың бойындағы халық мұрасын көр­се, соны елге танытуға күш салды. Көшеней Рүстембеков сияқты Сыр бойының айтулы жыршыларының Ал­матыдағы әдеби ортаға танылуына да ық­палы болған. Оның айтыс өне­рін қай­та жандандыруға қосқан үлесі де ерек­ше. Ақындарды іздеп, басын қо­сып, халықтың ежелгі өнерінің қайта тү­леп, жа­ңа кезеңге өтуіне еңбек сіңірді.
Мардан Келдібайұлының ту­ғанына 100 жыл толуына орай қолға алынған тағы бір аса маңызды жұмысқа арнайы тоқ­талған жөн. Сыр бойы­ның белгілі жырауы, фольклор­та­ну­шы, педагог, өнер­танушы, про­фессор Алмасбек Ал­мат­овтың басшылығымен Мардан Бай­діл­даевтың ғылыми және шығар­­машылық мұрасын жинақ­тай­тын 25 томдық еңбегін құ­рас­тырып, баспаға дайындау жұ­мыс­тары жүргізіліп жа­тыр. Бұл – ға­лымның саналы ғұмы­рын­да жинаған, зерттеген, жү­йе­леген мол мұрасын бір арнаға тоғыс­тыратын аса жа­уапты іс.
Мардан Байділдаевтың 25 томдық мұрасы – ғалымның жеке еңбегі ғана емес, қазақ фо­льклорының, Сыр бойы ақын-жыраулар мектебінің және ұлт­­тық руханияттың аса құнды қазы­на­сы. Бұл мұраны толық жарыққа шы­ғару – бүгінгі ұр­пақ­тың парызы. 25 том­дық ең­бекті мемлекет­тік тапсы­рыс­пен жариялау – халқы­мыздың руха­ни мұрасын сақтап, келер ұрпаққа жеткі­зудің маңызды қадамы. Бір адамның ғұмыр бойы ел аралап жинаған дүние­сін біртұтас ғылыми басылымға айнал­дыру – бүгінгі ұрпақ үшін ғана емес, келешек зерттеушілер үшін де үлкен мүмкіндік.
Сондықтан осы орайда тиіс­ті мем­лекеттік органдар мен мәдениет са­ла­сына жауапты ме­кемелердің наза­рын бір мә­се­леге аударғым келеді. Мар­­дан Байділдаевтың 25 том­дық шы­ғар­малар жинағын мемле­кеттік тап­сы­рыс аясында жа­рық­қа шығару мүмкін­дігін қа­рас­тыру қажет. Бұл – бел­гілі бір азаматтың немесе бел­гілі бір өңірдің ғана мүддесі емес. Себе­бі сөз болып отырған мұ­раның ішін­де хал­қымыздың ауыз әдебиеті, жыр­шы­лық дәс­түрі, ақындық өнері, айтыс, күй, ән, тарихи-этнографиялық де­ректер мен қолжазбалар бар. Мұн­дай еңбекті жарыққа шы­ғару – ха­лық­тың рухани қазы­насын келер ұр­паққа жүйелі түрде табыстаудың бір жолы. Әсі­ресе қолжазбалар мен ды­быстық жаз­балардың сақталуы, ғылы­ми сипат­тамасының жаса­луы, цифр­ланды­ры­луы және көп­шілікке қол­жетімді болуы – бүгінгі күннің ма­ңызды мін­деттерінің бірі.
Ағамыздың ғұмыры 1994 жы­лы Ал­матыда аяқталды. Бі­рақ оның  жи­на­ған жырлары ай­тылып, зерттеліп, құ­растырған кітаптары оқылып, жазып алған күйлері мен әндері ұлттық мәде­ниет тарихын тануға қызмет етіп келеді.
Ғалымның екінші ғұмыры­ның ұзақ боларына сенім бар. Өйткені ол өз өмірін жеке ба­сының қамына емес, ха­лықтың рухани қазынасына арнады. Оның 100 жылдығы да бір күн­дік ме­рекелік шарамен шектел­меуі тиіс. Ең­бектерін қайта бас­тырып шығару, жи­нақтау, ғы­лыми тұрғыдан жүйелеу, цифр­­ландыру, жас ұрпаққа таныс­тыру – осы мерейтойдан туын­дайтын нақты міндеттер. Ал 25 томдық жинақ­ты то­лық­тырып, сапалы түрде басып шы­­ғару – сол міндеттердің ең ма­ңыз­дысы.
Мардан Келдібайұлы Бай­діл­даев жырды жинады, күйді жазды, ақын­дарды таны­ды, жы­рауларды іздеді, қол­­жаз­баларды сақтады, ұмыт қалған есімдерді қайта жаң­ғыртты. Сөйтіп, ха­лықтың кешегісін бүгінгі ұр­пақ­қа жет­кізді. Ендеше, оның 100 жылдық белесінде біз де осы аманатты жал­ғас­тыруға тиіспіз. Халықтың рухани қазынасын сақтаған адам – халықтың өзін сақтауға қызмет еткен адам. Ғиб­ратты ғұмырының ең үлкен тағылымы да осында. Оның есімі Сырдың жы­рындай, ха­лықтың сөзі мен сазындай ұр­пақтан-ұрпаққа жалғаса бер­гей! Мар­дан Байділдаевтың туға­нына 100 жыл – халық мұра­сына қызмет еткен азаматқа тағзымның ғасырлық белесі.
Қазтай ӘБДІРЕЕВ,
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу  университетінің құрметті профессоры
***
Фольклоршы-ғалым Мардан Байділдаевтың 100 жылдығына орай «Ұлт рухының жанашыры» та­қы­рыбында ресубликалық ғылыми-танымдық конференция өтті.
Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті­нің Студенттер сарайында өткен жиынға облыс әкімі­нің орынбасары, ҚР Президентінің «Байқоңыр» ке­шеніндегі арнаулы өкілі Қайрат Нұртай қатысып, облыс әкімінің құттықтауын жеткізді. Сондай-ақ Алматы қаласынан арнайы келген ғалымның ұрпақтарына сый-құрмет көрсетті.
Конференцияда Әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессоры, филология ғылымдарының кандидаты Анарбай Бұлдыбай, өл­кетанушы, қоғам қайраткері Бекарыстан Мыр­забай, К.Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры, жырау, фольклор­та­нушы-зерттеуші Алмас Алматов, филология ғы­лымдарының кандидаты, тұрмағамбет­танушы- ғалым Ләйлі Құндақбай, Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің доценті, филология ғылымдарының кандидаты Ғабит Тұяқбаев, осы университеттің қауымдастырылған профессоры Гүлзира Оралова баяндама жасап, ғалымның әдебиет пен мәдениет, жалпы руханият саласындағы сүбелі еңбегінен сөз қозғап, таным-тағылымын саралады.
Конференцияны Л.Гумилев атындағы Еура­зия ұлттық университеті қазақ әдебиеті кафедра­сының профессоры, филология ғылымдарының докторы Аманжол Әлтай жүргізді.