АЛҚАПТА – ДӘН, НАРЫҚТА – МӘН

Қазақстанның астық экспорты соңғы жылдары жаңа биіктерге көтерілді. Қолайлы ауа райы, егіс құрылымын әртараптандыру, сыртқы нарықтағы сұраныс пен логистикалық бағыттардың кеңеюі рекордтық көрсеткіштерге жол ашты. Бірақ кез келген рекордтың ар жағында «бұл қарқын қанша уақытқа созылады?» деген сауал тұрады.
Өйткені астық экспорты – бір ғана егіннің көлемімен өлшенетін көрсеткіш емес. Оның ар жағында климат, су, топырақ, тұқым, технология, теміржол, элеватор, шекара, нарық, тариф, өңдеу өнеркәсібі және мемлекеттік саясат секілді бір-бірімен тығыз байланысқан тұтас жүйе бар. Еліміз осы тізбектің бір буынында әлсіздік танытса, алқаптағы мол өнімнің өзі экспорттық табысқа толық айналмауы мүмкін. Бұл мәселені алыстағы солтүстік өңірлердің ғана шаруасы деп қарауға болмайды. Керісінше, астық экспортының болашағы Қазақстанның әр аймағында ауыл шаруашылығын қалай ұйымдастыратынымызға байланысты.

Осы тұрғыда ауданның тәжірибесі мен таңдауына тоқталсақ. Шиелі – ең алдымен күрішімен танылған өңір. Алайда бүгінгі ауыл шаруашылығының шындығы бір ғана дақылға сүйенуге мүмкіндік бермейді. Су тапшылығы күшейіп, климат құбылып, өндіріс шығыны өсіп отырған кезде егін шаруашылығының тиімділігі «қанша гектар егілді?» деген сұрақпен емес, «әр гектардан қанша өнім және қанша экономикалық нәтиже алынды?» деген өлшеммен бағалануға тиіс. Мәселенің түйіні де осында.

Қазақстан астықты аз экспорттап жүрген жоқ. 2015-2025 жылдары астық, ұн және өзге де дәнді дақылдар экспорты шамамен 7 миллион тоннадан 13,4 миллион тоннаға дейін құбылды. Қолайсыз ауа райы жылдары экспорт 6,5-7,5 миллион тоннаға дейін төмендесе, соңғы қолайлы маусымдарда қайтадан 11-13 миллион тоннадан асты. Бұл сандар бір қарағанда көңіл қуантады. Бірақ журналистік тұрғыдан қарағанда, дәл осы жерде ең маңызды сұрақ туындайды. Экспорттың өсуі жүйелі өзгерістің нәтижесі ме, әлде табиғаттың уақытша сыйы ма? Өйткені Қазақстанның астық өндірісі әлі де ауа райына қатты тәуелді. Жауын уақытында түссе, астық мол. Қуаңшылық болса, көлем азаяды. Өнім азайса, экспорт қысқарады. Демек, рекордтық жыл мен қиын жыл арасындағы айырмашылық әлі тым үлкен.

Қазақстан бидайының орташа өнімділігі гектарына шамамен 1-1,3 тонна көлемінде қалып отыр. Әлемнің бірқатар ірі астық өндірушісімен салыстырғанда бұл төмен көрсеткіш. Сондықтан біз әзірге өнімділікті емес, егіс көлемін сақтауға немесе ұлғайтуға көбірек сүйенеміз. Ал климат өзгеріп, су ресурстары шектеліп жатқан дәуірде бұл модельдің болашағы қаншалықты берік? Сұрақтың салмағы әсіресе оңтүстік өңірлер үшін ауыр. Өйткені солтүстікте астық шаруашылығының басты тәуекелі – жауын-шашын болса, Сыр бойында оған су тапшылығы қосылады. Яғни Шиелі үшін гектар өнімділігін арттыру – жай ғана агротехникалық міндет емес, экономикалық қажеттілік.

Биыл Шиелі ауданында ауыл шаруашылығы дақылдары 32 515 гектар алқапқа орналастырылған. Оның ішінде 4 326 гектарға дәнді дақылдар, 1 150 гектарға майлы дақылдар, 10 388 гектарға мал азықтық дақылдар егілсе, картоп, көкөніс және бақша дақылдары 5 051 гектарды қамтыған. Ал ауданның негізгі бренді – күріш 11 600 гектар алқапқа орналастырылған. Осы сандардың өзінен Шиелі ауыл шаруашылығының табиғатын аңғаруға болады. Мұнда егіншілік – жай ғана жерге тұқым себу емес, ол суға тәуелді күрделі өндіріс. Сондықтан аудан үшін қазіргі кезеңдегі басты мәселе егістік көлемін шексіз кеңейту емес, бар ресурстың қайтарымын арттыру болуы тиіс.

Шиелідегі су үнемдеу технологияларының кеңеюі осы қажеттіліктен туындап отыр. Биыл 1 000 гектарға тамшылатып суару арқылы жүгері, тағы 1 000 гектарға жаңбырлатып суару тәсілімен жүгері егілген. 1 623 гектар бидай, 60 гектар сүрлемдік жүгері, 120 гектар мал азықтық асқабақ осы технологиялармен өсіріліп жатыр. Мұның сыртында 10 мың гектар жердің лазерлік тегістелуі де назар аударарлық. Былтыр бұл көрсеткіш 7 800 гектар болған. Бір қарағанда, лазерлік тегістеу немесе тамшылатып суару техникалық жаңалық секілді көрінуі мүмкін. Шын мәнінде, бұл – ауыл шаруашылығының жаңа философиясы. Бұрын «көбірек жерге егу» маңызды болса, енді «әр текше метр судан көбірек өнім алу» маңызды. Шиелінің болашағы да осы өлшеммен бағалануы керек.

Қазақстанның астық экспорты туралы әңгімені Шиеліден алшақтатып, елдің солтүстігіне қарай бұрсақ, тағы бір маңызды мәселе көрінеді. Елдегі бидай көлемімен ғана емес, сапасымен бағаланады. Жақсы партияларда ақуыз 14-16 пайызға, желімтік 28-32 пайызға дейін жетеді.

Мұндай бидайды басқа партиялардың сапасын жақсарту үшін пайдалануға болады. Яғни Қазақстан бидайының артықшылығы – «арзан астық» болуында емес, сапалы астық болуында.

Бірақ сапаның өзіне де бір қауіп бар. Сапалы өнімді өндіру бір басқа, оны сол сапасын жоғалтпай нарыққа жеткізу – бір басқа. Қазақстанның теңізге тікелей шыға алмайтыны осы жерде сезіледі. Өзбекстан мен Қытайға астық құрлықпен жеткізіледі. Еуропа, Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкаға шығу үшін транзиттік елдер, теміржол және порттар қажет.

Астықтың алқаптан шыққан бағасы мен сатып алушы төлейтін бағасының арасында ұзақ жол жатыр. Ал сол жолдың әр шақырымы ақша тұрады. Астықтың бағасын алқап емес, жол да анықтайды Қазақстанның географиялық артықшылығы да, кемшілігі де бар. Орталық Азия нарығына жақынбыз. Қытаймен шектесеміз. Каспий арқылы Кавказға, Түркияға, одан әрі Еуропаға шығуға мүмкіндік бар. Бірақ теңізге тікелей жол жоқ. Осы кезеңдердің әрқайсысы экспорттық бағаны өсіреді.

Түптеп келгенде, фермер алқапта өндірген астықтың әлемдік бағасы шекараға келгенде сол күйінде қалмайды. Оның бағасынан теміржол тарифі, вагон айналымы, порт қызметі, қайта тиеу, транзит және шекаралық рәсімдер өз үлесін алады.

Сондықтан Қазақстан үшін астық экспортындағы басты мәселе «қанша тонна өндіреміз?» деген сұрақпен шектелмеуі керек. «Сол тоннаны қанша шығынмен әлемдік нарыққа жеткіземіз?» деген сауал одан да маңызды.

Қазақстан астық пен ұн экспортының негізгі бөлігі Орталық Азия нарығына бағытталған. Өзбекстан, Тәжікстан, Түрікменстан, Қырғызстан және Ауғанстан – біздің табиғи сауда кеңістігіміз.

Мәселен, Өзбекстан жыл сайын миллиондаған тонна астық пен ұн импорттайды. Бірақ көрші елдің өзі де ұн тарту өнеркәсібін дамытып, шикізатты көбірек сатып алуға мүдделі бола бастады. Соның салдарынан еліміздің дайын ұн экспортындағы үлесі әлсіреп, бидай жеткізуші ретіндегі рөлі күшейіп келеді. Бұл үрдістен маңызды сабақ шығаруға болады.

Біз көрші елдерге шикізат сатып, оларды өзіміздің бәсекелес өңдеушілерімізге айналдырмауымыз керек. Керісінше, Қазақстанның өзінде өңдеу тізбегін қалыптастыру қажет. Осы қағида Шиеліге де қатысты. Аудан тек күріш өндіретін өңір болып қалмай, өндірілген өнімнің сапасын, сақтауын, өңдеуін, қаптамасын және нарыққа шығуын бір жүйеге біріктірсе, ауыл шаруашылығының экономикалық қайтарымы еселенеді.

Қазақстан үшін екінші маңызды бағыт – Қытай. Соңғы жылдары бұл елге бидаймен бірге арпа, жүгері, зығыр, күнбағыс, рапс, кебек және жемдік өнімдер экспорты ұлғайыпты. «Достық – Алашаңқай» және «Алтынкөл – Қорғас» өткелдеріндегі инфрақұрылымның дамуы бұл бағыттың мүмкіндігін арттыра түсті. Алайда Қытай нарығының бір ерекшелігі бар. Ол көлеммен қатар сапаны талап етеді. Фитосанитариялық талап өте қатаң. Арамшөп тұқымы, зиянкес, ауру, сертификаттағы сәйкессіздік секілді ұсақ көрінетін мәселе тұтас вагондар легінің шекарада тұрып қалуына себеп болуы мүмкін.

Тап осы жағдай елімізге бір шындықты көрсетеді. Экспорт дегеніміз – өнімді шекарадан өткізу ғана емес, экспорт – сапаны дәлелдей алатын жүйе. Сондықтан Шиелі үшін де болашақта халықаралық нарыққа шығудың алғышарты тек өнім көлемін арттыру емес, зертхана, сертификаттау, сұрыптау, сақтау, қаптама және бақылау жүйесін жетілдіру болмақ.

Ауданның аграрлық бейнесінде күріштің орны бөлек. Бірақ сыр маржанын өндіріп, оны сол күйінде сату – құн тізбегінің ең төменгі баспалдақтарының бірі. Күрішті тазалау, ақтау, сұрыптау, вакуумды немесе сапалы қаптамаға салу, дайын өнім ретінде брендтеу, жанама өнімдерін кәдеге жарату – осының бәрі қосымша құн қалыптастырады.

Бүгінде Шиеліде өндірілген 5,4 мың тонна күріш пен бау-бақша өнімі Ресей, Қырғызстан, Тәжікстанға және еліміздің өзге өңірлеріне жөнелтіледі. Бұл – экспорттық әлеуеттің бар екенін көрсететін жақсы белгі. Бірақ келесі қадам қандай?

Қазақстанның астық экспорты жаңа белеске көтерілгенімен, рекордтық көрсеткіштің өзі тұрақты жетістіктің кепілі емес. Климатқа тәуелді өндіріс, су тапшылығы, тозған инфрақұрылым, теміржолдағы кідіріс, логистикалық шығын және сыртқы нарықтағы бәсекелестік елдің аграрлық әлеуетін толық пайдалануға әлі де мүмкіндік бермей отыр. Сондықтан ендігі міндет – гектар мен тонна санын ғана көбейту емес, әр гектардың, әр тамшы судың және әр тонна өнімнің экономикалық қайтарымын арттыру.

Осы тұрғыдан Шиелінің алдында тұрған міндет Қазақстан ауыл шаруашылығының жалпы бағытымен үндеседі. Күрішті бұрынғыдай көп өндіру жеткіліксіз. Оны аз сумен өсіріп, сапасын арттырып, өңдеп, өз брендімен нарыққа шығару қажет. Бидай мен өзге дақылдарға да осы талап қойылады. Су үнемдеу технологиялары, лазерлік тегістеу, егісті әртараптандыру – осы үлкен өзгерістің алғашқы қадамдары.

Ең бастысы, аудан ауыл шаруашылығын шикізат өндіретін саладан қосылған құн қалыптастыратын өндіріске айналдыруы керек. Себебі бүгінгі нарықта кім көп өндіргені емес, кім өнімін сапалы өңдеп, тиімді сақтап, уақытында жеткізіп, жоғары бағамен сата алғаны ұтады.

Қазақстан үшін де астық экспортының келешегі осыған тіреледі. Біз әлемге тек бидай мен күріш сататын ел болып қалмай, одан ұн, макарон, терең өңдеу өнімдерін өндіретін, сапасы тұрақты, логистикасы жолға қойылған аграрлық мемлекетке айналуымыз керек. Шиелінің ертеңгі жетістігі де, еліміздің аграрлық болашағы да бір ғана өлшеммен анықталмауы тиіс. Қанша өндірдік емес, сол өндіргенімізден елге қанша құн қалдырдық деген сұрақ маңызды. Өйткені нағыз рекорд – экспортталған тоннаның көптігі емес, әр тоннадан алынған табыстың еселенуі.