АПТАПТЫҢ ДА АМАЛЫ БАР

Ауа жоқ... Шілде туа Шиеліде ең жиі айтылатын сөз осы. Күн төбеден төніп, жердің беті отқа қызған темірдей күйеді. Түсте көшеге шықсаң, аяқ астындағы асфальттан бу көтерілгендей әсер қалдырады. Ауа қозғалмайды. Желдің өзі демін ішіне тартып қалғандай.
Осындай сәтте үйдегі ауасалқындатқыштың үні тоқтаса, жанымыз жай таппайды. Желдеткіш айналмай қалса, мазамыз қашады. Бірнеше сағатқа электр қуаты өшсе, бүкіл тіршіліктің тамыры үзілгендей күй кешеміз. Біз салқындықты техникадан іздеуге үйреніп кеттік. Бірақ дәл осы Сырдың бойында, дәл осы шілденің аптабында біздің бабаларымыз ғасырлар бойы өмір сүрді. Олар кондиционердің не екенін білген жоқ. Желдеткіш те, мұздатқыш та болған жоқ. Соған қарамастан, өмір сүрді. Егін егіп, мал бақты. Ұрпақ өсіріп ел болды. Сонда олар аптапты қалай жеңді?

Мүмкін, ең әуелі олар аптаппен күреспеген шығар. Олар табиғатты қарсылас емес, тіршіліктің заңы деп қабылдады. Табиғатты өзгертемін деп әуре болған жоқ. Өздерін табиғаттың ырғағына бейімдеді. Бәлкім, бүгінгі адам ұмыта бастаған ең үлкен даналық та осы.

ТАБИҒАТПЕН ТІЛ ТАБЫСҚАН ХАЛЫҚ
Қазақтың бүкіл тіршілік философиясы табиғатпен үйлесімге құрылған. Дала оған жау болған емес, керісінше ұстазы болды. Көшпелі өмір салты кейде тек мал шаруашылығымен байланыстырылып жатады. Шын мәнінде, бұл – мыңдаған жылдық климаттық тәжірибенің нәтижесінде қалыптасқан өмір сүру мәдениеті еді. Жердің тынысын тыңдау, желдің бағытын білу, бұлттың қозғалысын оқу, шөптің жайын аңдау – бұлардың бәрі табиғатты игеру емес, оны түсінудің көрінісі болатын. Жаз келгенде елдің жайлауға көтерілуі тек шөбі шүйгін жер іздеу емес еді. Бұл – аптаптан қорғанудың ең ақылды жолы болатын. Ал Сыр бойында көш-қон мүмкіндігі әрдайым бола бермеді. Сондықтан мұндағы жұрт күннің өз заңына бағынды. Таң бозара жұмыс басталып, күн шаңқай төбеге көтерілгенде еңбек тоқтады. Кешкі самал ескен соң ғана тіршілік қайта жанданды. Қазір дәрігерлер дәл осыны айтып жүр. Сағат 11:00 мен 16:00-дің аралығында күн астында жүрмеуге кеңес береді. Ал қазақ бұл қағиданы ғылыми зерттеусіз-ақ өмірдің өзінен үйренген.

КИІЗ ҮЙ – ДАЛАНЫҢ ИНЖЕНЕРЛІК ҒАЖАБЫ
Көшпенділер өркениеті адамзатқа қалдырған ең ұлы мұралардың бірі – киіз үй. Біз оны көбіне ұлттық символ ретінде ғана қабылдаймыз. Ал шын мәнінде, киіз үй – табиғатпен үйлесімде салынған инженерлік шешім. Ақ киіз күн сәулесінің басым бөлігін кері қайтарса, дөңгелек пішін желдің қысымын азайтады. Шаңырақ пен түндік арқылы жоғары көтерілген ыстық ауа сыртқа шығып, төменнен салқындау ауа енеді. Бүгін сәулетшілер мұны «пассивті салқындату жүйесі» деп атайды. Қазақ оны мың жыл бұрын-ақ тұрмыста қолданып келген. Табиғатты жеңбей-ақ, оның заңын дұрыс пайдаланудың қандай болатынын киіз үйден артық көрсететін мысал аз.

АҚ ТҮС СӘН ЕМЕС, ҚАЖЕТТІЛІК
Қазақтың жазғы киімдері көбіне ақ немесе ашық түсті матадан тігілді. Ақ түс күн сәулесін аз жұтады. Кең әрі еркін пішілген киім дененің қызып кетуіне жол бермейді. Бас киімнің кең жиекті болуы да басты күннен қорғауға арналған. Қазіргі физика ғылымы мұның барлығын түсіндіріп береді. Бірақ қазақ мұны тәжірибе арқылы әлдеқашан білген.

БІЗ НЕ ЖОҒАЛТТЫҚ?
Бүгінде ыстықта мұздай газдалған сусын іздейміз. Ал қазақ қымыз, шұбат, айран ішкен. Бұл сусындар шөлді қандырып қана қоймай, ағза жоғалтқан тұз бен минералдың орнын толтырған. Сондықтан ұзақ уақыт күн астында жүрген адамның әлсіреу қаупі азайған. Халық даналығы кейде ғылымнан да бұрын сөйлейді.

Сыр бойындағы ескі ауылдардың орналасуына назар аударсаңыз, үйлердің айналасына міндетті түрде тал, жиде, терек егілгенін байқайсыз. Бұл тек көрік үшін емес. Ағаш ауаны салқындатып, желдің өтін реттеп, көлеңке берген. Құдықтар мен арықтардың маңында адамдардың жиі бас қосуының да себебі осы. Бүгінгі урбанистика мұны «микроклимат қалыптастыру» деп атайды.

Бүгінде климат өзгеріп жатыр. Ғалымдардың зерттеулері Орталық Азияда аптап ыстықтың ұзақтығы да, қарқындылығы да жылдан-жылға артып келе жатқанын көрсетеді. Әрине, қазіргі ыстықты өткен ғасырлармен толық салыстыру дұрыс болмас. Бірақ өзгермеген бір ақиқат бар. Табиғаттың заңын ешкім өзгерте алмайды. Адам тек соған бейімделе алады. Сол себепті ата-бабадан қалған қарапайым қағидалардың бүгін де мәні зор. Үйді көгалдандыру. Күннің ең ыстық уақытында демалу. Табиғи матадан тігілген киім кию. Дәстүрлі тағамдар мен сусындарды тұтыну. Бұлар – ескіліктің қалдығы емес, нағыз өмір сүру мәдениеті.

ҚАЗІР...
Өркениет бізге көптеген мүмкіндік берді. Ауасалқындатқыш. Желдеткіш. Ақылды үйлер. Заманауи құрылыс. Бұлардың ешқайсысынан бас тартудың қажеті жоқ. Бірақ техника барлық мәселені шешеді деп ойлау – қателік. Өйткені табиғатпен күресте адам ешқашан түпкілікті жеңімпаз болған емес. Бабаларымыздың ұлылығы – табиғатты бағындыруында емес, оны түсініп, соған лайық өмір сүре білуінде. Бәлкім, бүгінгі қоғамға жетіспей тұрған нәрсе де жаңа технология емес шығар. Бізге жетіспейтіні – табиғаттың үнін қайта ести білу. Шілденің шыжыған күнінде салқын бөлмеде отырған әр адам осыны бір сәт ой елегінен өткізсе, өткеннің тәжірибесі бүгіннің де пайдасына жарар еді.