ӘДІЛЕТТІ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖАРҚЫН СИМВОЛЫ САНАЛАТЫН ҚҰРЫЛЫМ

МЕМЛЕКЕТ БАСШЫСЫ ҚАСЫМ-ЖОМАРТ ТОҚАЕВТЫҢ ҚАЗАҚСТАН ХАЛЫҚ КЕҢЕСІ БІРІНШІ СЕССИЯСЫНЫҢ АШЫЛУЫНДА СӨЙЛЕГЕН СӨЗІ
Қадірлі отандастар!
Құрметті Қазақстан Халық Кеңесінің мүшелері!
 Еліміздің ең жоғары консультативтік мекемесі – Қазақстан Халық Кеңесінің алғашқы сессия­сының ашылуы баршаңызға құтты болсын!
Бүгін еліміз үшін аса маңызды күн, шын мәнінде тарихи оқиға деп айтуға толық негіз бар. Қазақстан Халық Кеңесі мемлекетіміздің саяси жүйесінде айрықша орын алатын, конституция­лық мәртебесі бар бірегей институт болатынына күмәнім жоқ.
Қазір Қазақстан ауқымды өзгерістер кезеңін бастан өткеруде. Қоғамымыздың барлық саласында түбегейлі реформалар іске асырылуда. Алайда реформалар мен өзгерістер осымен өз мәресіне жетті деп мүлдем айтуға болмайды. Бұл жұмыс міндетті түрде жалғасады.
Біз билік жүйесін заман талабына сай жаңғырту ісін қолға алдық. Елімізде Халық Кеңесінің құрылуы соның бір айқын дәлелі екені анық. Мемлекет өміріндегі бұл маңызды үдеріс осыдан тура бір жыл бұрын басталды, мұны сіздер жақсы білесіздер.
Мен былтырғы халыққа Жолдауымда бір палаталы Парламент құру туралы бастама көтердім. Аталған ұсыныс қоғамымызда қызу әрі кең ауқымда талқыланды. Ел ішінде ашық, шынайы пікірталас болды. Азаматтарымыздың тарапынан мыңдаған ұсыныстар, ой-пікірлер айтылды. Осылайша, талқылаудың соңы кейінгі 30 жылда болмаған мазмұны терең консти­туциялық реформаға ұласты.
Биыл 15 наурызда жалпыұлттық референдум арқылы тұтас елімізді өрлеу дәуіріне бастайтын қас­терлі құжатты – Конституциямызды қабылда­дық. Бұл маңызды тарихи оқиға халықаралық қауымдастық тарапынан зор ықылас пен қы­зығушылық туғызды. Өйткені қазіргідей бұлың­ғыр, тұрақсыз әлемде жаңа Конституцияның қабылдануы бүкіл дүние жүзі тарихында өте сирек кездесетін жағдай деп айтуға болады. Беделді саясаткерлер мен сарапшылар Қазақ­станның бұл қадамын шын мәнінде бірегей саяси оқиға деп бағалап, мұны батылдық пен жасам­паздықтың жарқын көрінісі ретінде мойындау қажет екенін бірауыздан айтуда.
Конституция халқымыздың мәңгілік темір­қазығы және Әділетті, Озық, Таза Қазақстанның мызғымас арқауы ретінде елімізді жарқын келе­шекке апаратыны сөзсіз. Конституциялық рефор­ма нәтижесінде біз еліміздің заң шығарушы органы – Құрылтайдың алғашқы сайлауын өткіздік. Шетелдік сарапшылардың пайымдауы бойынша сайлау жоғары деңгейде, мінсіз өтті. Халық қолдаған Құрылтайға бес партия кірді. 28 тамыз күні депутаттар өз жұмысына кірісті. Үкіметтің жаңартылған құрамы жасақталды. Вице-Президент тағайындалды. Жаңа мемлекет­тік мекеме – Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің Аппараты құрылды. Міне, бүгін Қазақстан Халық Кеңесі де өз қызметін бастап отыр. Осы тарихи оқиғаның мән-мағынасын ешқашан жадымыздан шығармайық, құрметті отандастар!
Түптеп келгенде, бір жылдың ішінде ұлт тағдырына тікелей ықпал ететін аса маңызды оқиғалар болды. Біз аз ғана уақытта тұтас мемлекет пен бүкіл қоғамның сипатын өзгерткен аса ауқымды реформаларды сапалы жүзеге асырдық. Ал қазіргі таңда бұл өркениетті, жасампаз және ең бастысы біртұтас ұлттың ғана қолынан келетін іс деп ашық түрде айтуға болады. Азаматтарымыз елімізде жүргізілген рефор­малардың тікелей куәгері болып, сол өзгерістердің нақты нәтижесін көріп отыр.
Соңғы 7 жылда ішкі жалпы өнім 29 пайызға артып, 306 миллиард долларға жетті. Алтын-валюта резерві және Ұлттық қор активтерінің көлемі 138 миллиард доллардан асты. Осы кезең­де елімізге 162 миллиард доллар-дан астам инвес­тиция тартылды. Шағын және орта бизнестің экономикадағы үлесі 40 пайыздан асты.
Қазақстанда жыл сайын 20 миллион шаршы метрден астам тұрғын үй бой көтереді. 2019 жыл­дан бастап 1 миллионнан астам оқушыға арналған 1342 мектеп салынды. Азаматтардың орташа өмір сүру ұзақтығы 76 жасқа жетті. Сондай-ақ 1200-ден астам денсаулық сақтау ны­саны ашылды. Осы уақыт ішінде 35 мың ша­қы­рым­нан астам автокөлік жолы салынып, жөнделді.
Мұның бәрін тарихымыздағы ең жоғары көрсеткіш деуге болады. Белсенді жұмыстың нәтижесінде Қазақстан әлемнің бәсекеге қабілетті 40 елінің қата-рына енді. Біз алдағы уақытта да халықтың әл-ауқатын жақсарту үшін табан-ды еңбек ете береміз.
Халықаралық ынтымақтастықты тереңдетіп, елімізге келетін инвестиция көлемін ұлғайтуымыз қажет. Өздеріңізге мәлім, мен мемлекетіміздің басшысы ретінде халықаралық жиындарға жиі қатысып, көптеген елдердің көшбасшы-ларымен, инвесторлармен кездесулер өткізіп жүрмін. Астанада да жоғары деңгейдегі іс-шараларды өткізіп, мемлекет басшыларымен және ха-лық­ара­лық ұйым жетекшілерімен келіссөздер жүргізіп жатырмын.
Алдымда тұрған мақсат айқын: бұл – Қазақ­станды орта держава ретінде бүкіл дүние жүзіне мейлінше кең ауқымда паш ету, тарихымыз бен мәдени-етімізді халықаралық қауымдастық дең­гейінде дәріптеу, мемлекетіміздің мүддесін қорғау және еліміздің әлеуетін жан-жақты наси­хаттау. Басқа ойым жоқ. Сондықтан мұның бәрін бүкіл халқымыздың мақсаты деп күмәнсіз ай-туға болады.
Қадірлі қауым!
Мен елдегі түйткілдерді ашық талқылайтын, жұрттың ұсыныс-пікірлерін сараптап, нақты шешімдер ұсынатын арнайы институт құруды көптен бері жоспарлап жүрдім. Оның құрылымы, атқаратын жұмысы жөнінде ұзақ ой-ландым. Кеңестің атауын Конституциялық реформа жөніндегі комиссияға өзім ұсындым. «Қазақстан Халық Кеңесі» деген атау жаңа институттың жал-пыұлттық сипатын көрсетеді.
Конституцияға сәйкес мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы және Еге-мендік иесі, бұл – халық. Сондықтан жұртшылықтың мүддесін қорғайтын бірегей органның атауында «Халық» сөзінің тұруы – өте қисынды, орынды, себебі, бұл – заңдылық. Бұған қоса, «Қазақстан Халық Кеңесі» атауы – Кон-ституцияда бекітілген бірыңғай әрі ресми нұсқа. Бұл жаңа органның мәрте-бесі биік, жауапкершілігі жоғары екенін айшықтайды.
Бұған дейін елдік істерге қатысты маңызды міндеттерді Қазақстан халқы ассамблеясы, Президент жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі, Ұлттық құрылтай және басқа да консуль­тативтік-кеңесші органдар атқарып келді. Бұл институттар өздеріне жүктелген тарихи миссияны толығымен орындады. Қазақстан халқы ассам­блеясы ел бірлігін нығайтуға өлшеусіз үлес қосты. Қазақстанды бейбітшіліктің, өзара сенім мен келісімнің ошағы ретінде жер жүзіне танытуға ықпал етті.
Қоғамдық сенім кеңесі сындарлы диалог арқылы жаңа саяси мәдениетті орнықтыруға атсалысты. Ал Ұлттық құрылтайдың мүшелері осы жалпыұлт-тық диалогті одан әрі тереңдете түсті. Бұл құрылым аясында практикалық тұр­ғыдан құнды бастамалар көтерілді. Соның арқасында 26 заң қабылдан-ды, тағы 10 заң жобасы Құрылтайда қаралады. Мен осы сәтті пайдалана отырып, мемлекеттік маңызы бар істерге белсене араласқан, отаншыл болу-дың озық үлгісін көрсеткен әрбір азаматқа шынайы ризашылығымды білдіремін.
Дегенмен уақыт бір орында тұрмайды, бұл – өмірдің заңы. Сондықтан за-манның тұрпаты да, талабы да өзгеріп отырады. Өркениетті ел болу – жаһан көшінен қалмай, үнемі бәсекеге қабілетті болу деген сөз. Біз ұлттық сана-сезімге серпіліс беріп, жұртымызды ортақ мүддеге жұмылдыру үшін қоғам-дық диалогті одан әрі дамыта түсуіміз қажет. Қазақстан Халық Кеңесін құрудағы басты мақсатымыз да – осы.
Ел тарихында алғаш рет қоғам мүддесі жолында еңбек етіп жүрген түрлі топтағы адамдар бір құрылым аясында бірікті. Мұны «Түрлі көзқарас – біртұтас ұлт» тұжырымдамасының іс жүзіндегі нақты көрінісі деп айтуға бо-лады.
Қазақстан Халық Кеңесінің құрылуы жалпы­ұлттық бірлігіміздің анағұр-лым нығайып, инсти­туционалдық сипатқа ие болғанын көрсетті. Осылайша, Қазақстан Халық Кеңесінде ел ынты­мағын күшейте түсетін тиімді, алдын ала мұқият зерттелген бастамалар жүзеге асырылады. Осы орайда, Қазақстан Халық Кеңесінің консти­ту­циялық мәртебесіне тағы да назар аударғым ке-леді. Бұл қадам орасан зор мүмкіндіктерге жол ашады.
Алайда мына нәрсені бірден түсініп алған жөн. Халық Кеңесі – Құрыл-тайға балама мекеме емес. Кеңес мүшелері Құрылтайдың құзыретіне кіретін жұмыспен айналыспайды. Депутаттардың қызметіне араласпайды. Заң бойынша осындай әрекеттерге құқы жоқ. Тиісінше, Құрылтай депутаттары-ның да Халық Кеңесінің жұмысына араласуға хақы жоқ.
Бәрінің алдында тұрған басты мақсат: екі институт та бір-бірін толықты-рып, бірлесе қызмет етуі керек. Сондықтан Халық Кеңесі мен Құрылтайдың комитеттері тығыз байланыста болып, үйлесімді түрде жұмыс істеуі қажет.
Алдымызда тұрған мақсат та – бір, Отанымыз да – бір. Сондықтан бәріміз біртұтас ел болып бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарып Қазақстан халқы үшін табанды қызмет етуіміз керек. Заң жобаларын әзірлеу барысында жұрт­шылықтың ой-пікірін, талап-тілегін то­лық­қанды ескеру қажет. Құрыл-тай мен Халық Кеңесі әрқашанда бірге болса, осындай мүмкіндік міндетті түрде пайда болады.
Қазақстан Халық Кеңесіне этно­мәдени бірлестіктердің, аймақтық мәс­ли­­хаттар мен қоғамдық кеңестердің, сон­­дай-ақ, қоғамдық ұйымдар-дың өкіл­дері кірді. Осылайша, мемлекет пен қо­ғам арасындағы байланы-стың жаңа, ау­қым­­ды әрі біртұтас жүйесі қалыптасып отыр.
Бұған дейін еліміздің ұлттық идео­ло­гиясына қатысты көптеген талқылау-лар болғанын білесіздер. 1 шілдеде заңды күшіне енген Конституциямыз осы мәселенің нүктесін біржола қойды деп айтсақ, орынды болар.
Конституцияда еліміздің өткені, бүгіні және келешектегі бейнесі айқын көрініс тапты. Конституция преам­була­сында байырғы қазақ жерінде мем­ле­кеттілігімізді нығайтып, Ұлы даланың мыңдаған жылдық тарихының сабақ­тастығын сақтауға баса мән беретініміз нақты жазылды. Бұл – төл та-рихымызға тағзым ету, бабалар аманатына адал болу деген сөз.
Сонымен қатар Негізгі заңда адам құқықтары мен бостандығын қорғау, заң мен тәртіпті орнықтыру, бірлік пен ын­тымақты сақтау, халықтың әл-ауқатын арттыру, білім мен ғылымды, инно­вацияны дамыту мемлекеттің мызғымас міндеті ретінде айқындалды.
Біртұтас ұлт ретінде өскелең ұрпақ алдындағы аса жоғары жауапкершілікті сезіне отырып, осы Конституцияны қа­был­дадық. Сол арқылы болашағы жар­қын, бағда-ры айқын Әділетті, Озық әрі Күш­ті Қазақстанның берік негізін қаладық.
Азаматтарымыз Конституцияның ере­­желерін жақсы біліп, күнделікті өмірде қолданған сайын оның күші де, қуаты да арта түседі. Сол себепті мен Конституция әр адамның қолында жүретін, жұмыс үстелінде тұратын, жеке кітапханасынан орын алатын құжат болуға тиіс деп есептеймін.
Біз Конституцияда бекітілген қағи­даттар мен құндылықтарды бүкіл ел бо-лып дәріптеуіміз керек. Бірақ форма­лизм мен науқаншылдықтан алшақ бол­ғанымыз жөн, әйтпесе, осы аса маңызды жұмысты құртып, халқымыздың ал­дында ұятқа қаламыз.
Баяғы жартас – сол жартас болып, қағаз­бастылық көзқарасынан құтыла алмасақ, еш ілгерілеу болмайды. Бұл жұмысты шын жүрегімізбен, ақ ни-еті­мізбен атқармасақ, қажетті нәтижеге жету өте қиын болады.
Біздің биік мақсаттарымыз, нақты жоспарларымыз бар. Оның бәрін та­бысты жүзеге асыру үшін бірлігімізді бекемдеп, белсенді, табанды жұмыс жүргізуіміз керек. Халық арасында Конституцияны түсіндіру, дәріптеу ісі, бұл – өте жауапты жұмыс, оған үстірт қарауға болмайды.
Осы саяси жұмысқа ілімі терең, тәжірибесі мол адамдарды шақыру керек, яғни заңгерлер, ғалымдар, мұға­лімдер, еріктілер, кәсіпкерлер, ардагер­лер мен мемлекет қайраткерлерін тарту керек болады.
Ал Президент Әкімшілігінің міндеті – бұл жұмыстың кешенді және жүйелі тұғырын қалыптастыру. Аталған мін­детті жүзеге асыруды Вице-Президент Ерлан Тынымбайұлы Қаринге тап­сыра­мын. Жұмыстың барысы туралы екі ап­тада бір рет Президентке тіке баяндайды.
Енді алдымызда тұрған нақты міндеттерге тоқталып өтейін.
Бірінші. Қазақстан халқының бірлігін нығайту – өте маңызды мәселе.
Сондықтан Қазақстан Халық Кеңесі сабақтастықты сақтап, Қазақстан халқы ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың дәстүрі мен үздік тәжірибесін жалғас­тыруы қажет. Бұл ретте бүкіл жұмыстың сапасын жаңа саяси және ұйымдастыру деңгейіне көтерген жөн. Қабылданған шешімдер мен жүргізіліп жатқан рефор­малардың салдары этномәдени бір­лес­тіктерге қалай әсер етеді деген орынды сауал, тіпті алаңдаушылық туындағанын білемін.
Қазақстан халқы ассамблеясы, шын мәнінде, өз жұмысын аяқтады. Бірақ бұл ұйым аясында қалыптасқан пайдалы инсти­туционалдық инфрақұрылым ке­рек­сіз болып қалады дегенді білдір­мейді. Сіздерге турасын айтайын: Қазақ­стан халқы ассамблеясының бірегей тә­жіри­бесі ешқашан тарих қой-науына кетпейді, керісінше, Халық Кеңесінің жұмысында қолданылады.
Жаһанды тұрақсыздық жайлап, дүр­белеңге толы кезеңге тап болдық. Ал­пауыт мемлекеттердің арасындағы сенім­ге селкеу түсті. Осындай жағдайда Қазақ­стандағы уақыт тезінен өткен этнос­аралық келісім мен жал-пыұлттық бірлік үлгісі алдағы уақытта да еліміздің қарқынды, орнықты да-муына берік негіз болады.
Біз этномәдени орталықтарға, театр­ларға, бұқаралық ақпарат құралдары-на барынша қолдау көрсетеміз. Бұл – мемлекеттің конституциялық міндеті.
Менің ойымша, ортақ мәдени мұра­мызды көздің қарашығындай сақтау, дәріптеу айрықша маңызға ие. Мұндай бай мұраға мемлекеттік шекара бөгет болмауға тиіс. Семейдегі Федор Достоевскийдің әдеби-мемориалдық му­зейінде күрделі реконструкция басталды. Бұл жұмыс толықтай демеуші қаражаты есебінен атқарылады.
Алдағы уақытта еліміздегі басқа да тарихи ескерткіштер мен музейлерді ретке келтіруіміз керек. Қазақстанның ау­қатты азаматтары аталған ізгі ба-ста­маға белсенді атсалысады деп ойлаймын.
Медиация институтына қолдау көр­сету қажет. Өйткені бұл – кез келген кикіл­жіңнің алдын алып, қоғамдағы тұрақ­тылық пен қауіпсіздікті нығай-та­тын әмбебап әрі пәрменді тетік.
Сонымен қатар алдымызда жас­тардың және спорт ұйымдарының, ерік­тілер желісінің, қайырымдылық қор­лары­ның жұмысына, Аналар мен Ақсақалдар кеңесінің қызметіне тың серпін беру міндеті тұр.
Бірнеше жыл бұрын елімізді бұрын-соңды болмаған су тасқыны әбігерге салды. Сол кезде этномәдени бірлес­тік­тердің өкілдері зардап шеккен ай-мақтарға үлкен көмек көрсетті – қалпына келтіру жұмыстарына атсалысып, қиын жағдайға тап болған адамдарды жұбатты.
Мемлекет шын ниетпен жасалған бұл еңбекті бағалайды, халқымыз жақсы­лықты ешқашан ұмытпайды. Елдің ын­тымақ-бірлігі, жасампаз отан­шыл­дығы жарқырай көрінген осы мысал келесі ұрпақ ғибрат алатын бейне және фото­құжаттарда сақталып қалуға тиіс. Жан­кеш­тілік пен жа-нашырлықтың үлгісін көр­сеткен мұндай сәттер аз емес. Сон­дықтан жаңартылған саяси жүйеде Қазақ­стан халқы ассамблеясының тари­хи рөлі еш кемімейді, керісінше, күшейе түседі.
Этномәдени бірлестіктердің өкілдері жоғары конституциялық мәртебеге ие болған Қазақстан Халық Кеңесінің құрамына да енді. Бұрын парламент кво-тасына сай Сенатқа Қазақстан халқы ассамблеясының 5 мүшесі ғана өтетін. Ал енді Халық Кеңесінің құрамына этномәдени бірлестіктердің 42 өкілі кірді. Мұның өзі көп жайтты аңғартады. Яғни олар Кеңес мүшелерінің үштен бірін құрайды. Еліміздің орнықты әрі табысты дамуы тұрғысынан ҚХА мис­сия­сының маңызды екеніне осы айқын дәлел.
Қазіргі міндетіміз – өнімді жұмыс істеу. Ең алдымен, этносаралық және конфессияаралық келісімді нығайту тәсілдерін жоғалтпай, оны одан әрі жалғастырып әкеткен жөн.
Халық Кеңесі бірлік пен келісімнің жаңа тұжырымы әзірленетін орталық бола алады. Басқаша айтқанда, Халық Кеңесі этномәдени бірлестіктер мен осы салада қызмет ететін басқа да қоғамдық ұйым­­дарды бір мақсатқа біріктіруі керек.
Өңірлік деңгейде Достық үйлерінің жанынан ашылған «Қоғамдық келісім» желісі жұмысын жалғастырады. Этно­мәдени бірлестіктердің өкілдері жер­гілікті қоғамдық кеңестердің құрамына кіріп, Қазақстан Халық Кеңесіндегі тұрақты комитеттердің, салалық комис­сиялардың және консуль-тативтік-кеңес органдарының жұмысына қатыса алады.
Алайда жаңа мүмкіндіктер тың, айрықша жауапкершілік жүктейтінін де ес-керген жөн. Дұрыс шешімді талап ететін түйткілдер шаш етектен. Осыған дейін бірнеше мәрте айтқанмын: ұлтты ұйыстырып, мемлекетіміздің іргесін бекемдейтін ең маңызды фактор – мемлекеттік тіл.
Бұрын болжаммен, долбармен ғана айтылатын жағдай қазір шындыққа айналды. Қазақ тілі қандай да бір әкім­шілік, тіпті саяси мәжбүрлеусіз өрісі кеңейіп, көпшіліктің тіліне айналды. Әсі­ресе, жастарымыздың қазақ тілінде еркін, сауатты сөйлейтіні қуантады. Сіздер мұны көріп, біліп жүрсіздер.
Ана тіліміз мемлекеттік тіл ретінде сұранысқа ие, ұлттық мәдениетімізді, болмысымызды шырайлы да шұрайлы туған тіліміз арқылы көрсетеміз. Қазақ тілінде бір ауыз сөз айта алмау білімсіздік пен мәдениетсіздіктің бел-гісіне айналды. Мұның бәрі – мәжбүрлеуге емес, толеранттық пен сенімге негізделген ортақ жұмыстың нәтижесі.
Алайда бұл басқа тілдерден бас тарту керек дегенді білдірмейді әрі оларды шеттетуге құқық бермейді. Өздеріңізге мәлім, Конституцияда тіліне, тегіне, ұлтына, дiни көзқарасы мен нанымына немесе кез келген өзге де себептерге байланысты кемсітуге тыйым салынған. Соған қарамастан ара-тұра кейбір тісқаққан арандатушылар әлеуметтік желіде ұлтараздықты қоздырып, әдейі отқа май құяды. Мына нәрсені түсінген жөн. Олардың көздегені біреу – қоғамды әлсіретіп, Қазақстанның Егемендігіне нұқсан келтіру, елді бірліктен айырып, бейбіт, алаңсыз өміріміздің астаң-кестеңін шығару. Расында олар бала­ла­рымыз бен немерелеріміздің бақытты болашағының тамырына балта шапқысы келеді. Сондықтан құқық қорғау орган­дары мен тұтас қоғам бұған табанды түрде қарсы тұруы керек. Конституцияда бекітілген «Заң мен тәртіп» қағидатына сай әрекет етуіміз қажет.
Тіл – Жаратқанның адам баласына берген ең үлкен игілігі, теңдессіз сыйы. Қандай да бір тілге қарсы күрес жүргізу – Жаратқанға, оның нығметіне қар-сы шығу. Сірә, бұдан асқан ақымақтық бол­мас. Сондықтан тіл (қандай тіл болса да) бірлік пен өркениеттің өлшемі болуға тиіс. Бүгінгі таңда түрлі ұлт-тың жастары қазақ тілі мен мәдениетін кеңінен наси­хаттап жүр. Бұған қалай қуан­байсың? Олар, шын мәнінде, рухани дүниесі бай, бойында талант тұнған жандар. Достыққа дәнекер болған осын­дай адамдар қа­шан­да жоғары құрмет пен қолдауға лайық. Мемлекет те оларды елеусіз қал­дыр­май­ды. Өйткені қоғам­дағы тұрақты­лықты сақтауға, әлемдік үдерістердің өр­кениет­ті, табысты қа­тысушысы ретін­де мемле­кетіміздің абырой-беделін ас­қақтатуға осындай азаматтардың қосар үлесі зор.
Бірнеше жыл бұрын менің тапсыр­маммен арнайы «Ел бірлігі» ордені та­ғайындалды. Бұл – ұлт тұтастығын нығайтып, қоғамдық келісімді қам-та­масыз ету жолында жемісті еңбек еткен жандарға берілетін бәсі биік, ай-рықша марапат. Конституциялық мәртебеге ие және халық атынан өкілдік ететін ұйым ретінде осы жоғары наградаға лайықты үміткерлерді Қазақстан Халық Кеңесі ұсынғаны дұрыс әрі әділетті деп есептеймін.
Біз ауыл туралы көп айтамыз. «Ауыл – халқымыздың алтын бесігі» деп әрбір жиында айтып жүреміз. Расында, бұл – дұрыс. Бірақ қазіргі заманда бұл сөзді қайта-қайта айта берудің қажеті бар ма? Бәрімізге белгілі, дүние жүзінде «урба­низация» атты жаһандық үрдіс болып жатыр. Бүгінде өмірдің қызығы – қалада. Бұл да – шындық. Қазірдің өзінде біз қалада жиналып отырмыз. Сондықтан алдымызда тұрған маңызды әрі өзекті міндет: қала өр-кениетін дәріптеуіміз керек. Бұл істе өркениеттің озық талап­тарына сай бо-луымыз қажет.
Кейбір жазушылар қалада тұрып жатқан жастарды екіге бөлетін болды: біріншісі – қалаларда тұрып жатқан «асфальт қазағы» немесе «шала қазақ», екіншісі – нағыз ауыл қазақтары. Бұл – дұрыс емес. Қазіргі таңда қалаларда өмір сүріп жатқан жастарымыз қазақ мектептерінде қазақ тілінде сапалы білім алуда. Сондықтан біртұтас халқымызды екіге бөлуді доғаруымыз ке-рек. Мұндай әрекетті жасаудың ешқандай қажеті де, оған ешкімнің хақы да жоқ. Осыған байланысты таяуда Мәдениет және ақпарат министрлігіне тап-сырма бердім. Жазушылар арасында қала тақырыбына арналған әдеби сайыстар өткізуіміз керек. Бұл халқымызға, әсіресе, жастары­мызға керек дүние болмақ.
Бағзы замандардан бері Ұлы даламыз өркениеттер тоғысынан қуат алып, барша ұлттың салт-дәстүріне, діні мен мәдениетіне құрметпен қарайтын ашық әрі ынтымағы жарасымды мекен ретінде тарихтың талай асуынан өтті. Дүни-едегі жақсы атаулыны жатсынбай, сіңіре білген ата-бабамыз Ұлы Жібек жолын мәдениеттер бір-бірімен біте қайнасып, жаңа білім, озық құндылықтар мен сол заманның үздік технологияларын алма­сатын кеңістікке айналдырды. Шығыс­пен де, Батыспен де тығыз байланыс орнатудың арқасында халқымы-здың ерекше менталитеті қалыптасты. Біздің қазіргі тарихымыз – осыған айқын дәлел. Этномәдени бірлестіктер кәдімгі «дос­тық керуені» іспеттес. Олар игі мақсатқа жету жолында сапарын үзбейді. Мінде­тіміз – ынтымақ-бірлікті нығайтып, шынайы достық пен толеранттылықты келесі ұрпаққа аманаттап қалдыру.
Екінші. Халық Кеңесінің тағы бір маңызды міндеті – аймақтармен тығыз байланыс орнатып, олардың мүддесін қорғау.
Өздеріңізге мәлім, Кеңестің үштен бір бөлігі – аймақтан келген өкілдер. Олардың қатарында мәслихат депу­таттары мен қоғамдық кеңес мүшелері бар. Бұл – жергілікті жердегі мәселелер республикалық деңгейде көтеріледі деген сөз.
Қоғамда «Сенат жұмысын тоқтатқан соң өңірлердің мүддесі ескерусіз қала ма?» деген сұрақ болуы мүмкін. Тіпті мұндай сұрақтар болған деп айтсақ та, қате емес. Бірақ алаңдауға ешқандай негіз жоқ.
Аймақтардың үні бұдан былай Құрылтай мен Халық Кеңесі арқылы мем-лекеттік органдарға жететін болады. Ауылда, ауданда, облыста нақты ісімен халықтың ықыласына, құрметіне ие болған азаматтар аз емес. Халық Кеңесі осындай мықты тұлғаларды елге танытып, олардың қабілетін одан әрі шың­дауға мүмкіндік беретін мекеме болмақ. Мен бұған кәміл сенемін.
Мәслихаттар Парламентпен тығыз бай­ланыста жұмыс істейді. Олар ай­мақ­тағы мәселелерді орталыққа жет­кізіп, заңдарды жетілдіруге қатысты өз ұсы­ныстарын тұрақты түрде беріп отырады.
Бірақ қоғамдық кеңестерде мұндай байланыс та, тәжірибе де болмаған. Сондықтан біз алғаш рет Халық Кеңесі арқылы осы жұмысты қолға аламыз.
Елдік мәселелер талқыланған кезде қоғамдық кеңестердің мүмкіндіктерін толық пайдалану қажет. Осы орайда, қоғамдық кеңестер туралы заңнаманы жетілдіру керек. Халық Кеңесі қоғамдық кеңестермен тұрақты байланысты жолға қойып, оларға арналған жан-жақты қолдау шараларын қарастыруы қажет.
Үкіметке Қазақстан Халық Кеңесі­мен бірлесіп, мұндай құрылымдардың кәсіби әлеуетін арттыру жолдарын пы­сық­тауды тапсырамын.
Тағы бір маңызды мәселе – қоғамдық бақылауды жүзеге асыру. Бұл – Кеңес қызметінің негізгі бағытының бірі. Дегенмен қазір елімізде қоғамдық бақы­лауды жүргізудің бірыңғай және нақты тәртібі немесе біртұтас жүйесі жоқ. Бұл жұмысты бағалаудың ортақ өлшемдері де әзірленбеген. Халық Кеңесі қоғамдық бақылау саласын жүйелеп, оны ретке келтіруге атсалысуы керек. Бұл жұмысқа тәуелсіз сарапшылар мен кәсіби мамандарды көбірек тартқан жөн.
Мемлекет аймақтарды дамытуға тұ­рақты түрде баса мән береді. Бұл – мем­лекеттің басты міндетінің бірі. Соңғы жылдары осы бағытта ауқымды жұмыс атқарылды. Еліміздің әр аймағында тұр­ғын үйлер, әлеуметтік нысан-дар, жолдар қарқынды салынып жатыр. Қазақстан тұтастай үлкен құрылыс алаңына айналып келеді. Мұны бәріңіз де көріп-біліп жүрсіздер. Ең бастысы, барлық құрылысты сапалы әрі уақытылы жүзеге асыру өте маңызды. Кейде жаңадан салынған кейбір нысандардың сапасы сын көтермейді, тіпті қоғам талқысына түсіп жатады. Осындай салғырт жасалған жұмыстың кесірі қайғы-лы жағдайға әкеп соқтыруы да мүмкін.
Бұл тұрғыдан алғанда, жол сала­сындағы ахуал да мәз емес. Мысалы, «Талдықорған-Өскемен» күре жолының ашылғанына көп уақыт өтпесе де, тоза бастаған. Сондықтан жол сапасын ба­ғалау жүйесін қайта қарау керек. Құ­рылыс жұмысын басынан аяғына дейін қатаң қадағалау қажет. «Жол ак-тивтері сапасының ұлттық орталығы» меке­ме­сінің қызметін күшейту керек. Жалпы, осы салаға түбегейлі реформа жасаған жөн. Қоғамдық бақылауды күшейту қажет.
Инфрақұрылымды ауқымды жаң­ғырту аясында ондаған мың жаңа жұмыс орны ашылады. Болжам бойынша 2035 жылға дейін елімізге 2,9 миллион маман, соның ішінде 1,8 миллион жұмысшы маман қажет. Кадр тапшылығы, әсіресе, өнеркәсіп, құрылыс, ауыл шаруашылығы және ІТ саласында байқал-мақ.
Қазіргі уақытта еліміздегі 763 кол­леджде 500 мыңнан аса студент оқиды. Ерте бастан кәсіптік бағдарлауға және дуальді оқытуға ерекше назар ауда-рылып отыр. Қажетті машықтарды меңгерген, алайда салалық дипломы жоқ адамдар кәсіби біліктілікті тануға арналған 22 орталықта өз құзыретін растай алады.
Астанада жүзеге асырылып жатқан «Joltap» жобасын айрықша атап өткім келеді. Бұл – бизнестің тікелей қаты­суымен жұмысшы және цифрлық сала мамандарын, атап айтқанда, тігінші мен дәнекерлеушіден бастап веб-әзірлеуші мен дизайнерге дейін даярлайтын қысқа мерзімді оқыту моделі. Үш жыл ішінде 22 мыңнан аса адам білім алып, 60 пайызы жұмысқа орнала-сты, екі мыңға жуық жан жеке кәсібін ашты. Осы табысты тәжірибені барлық өңірге тарату қажет.
Әр азаматтың өмірде өз орнын тауып, отбасын адал еңбекпен асырауына және Отанына пайдасын тигізуге жағдай жасау – ортақ міндетіміз.
Еліміздің келбетін және тұрпатын өзгерту, таза әрі тиянақты орта қалып­тастыру – баршамыздың ортақ мінде­тіміз. Халқымызда «Ынтымақ түбі – игілік» деген сөз бар. Азаматтарымыз өздері тұрып жатқан елді мекен-ге қамқорлық танытқаны жөн. Әрбір адам өз үйін, ауылын, қаласын көркей-туге белсене атсалысқаны абзал.
Кейбір кәсіпкерлер тұтас ауылды гүлдендіруге зор ықпал етуде. Елімізде мұндай тамаша тәжірибелер аз емес, бар. Біз үшін елді мекендерімізді дамы-туға, онда тұрып жатқан азаматтардың тұрмыс сапасын арттыруға әсер ететін кез келген бастама өте маңызды.
Аймақтарға пайдасы тиетін істен Халық Кеңесінің мүшелері де шет қал-мауы керек. Бұл шаруаны тек мем­лекетке жүктеп қоюға болмайды. Аза-мат­тарымыз да бұл міндетке жауап­кершілікпен қарап, белсенді, табанды және елге жанашыр болуы қажет.
Біз бірлігімізді нығайтып, халық игілігі үшін жұмыла жұмыс істеуіміз ке-рек. Билік, өкілді органдар және азаматтық қоғам бірлесіп әрекет етсе, ауыл да, қала да, яғни, тұтас мемлекет өсіп-өркендейтіні анық. Қалаларды, көше-лерді, саябақтарды тазалықта ұстау, еліміздің жаңа тұрпатын қалыптастыру, бұл – бүкіл халқымыздың болмысын өзгерту, мемлекетімізді дүние жүзіндегі ең өркениетті елдердің қатарына қосу деген сөз. Бұл – ұлттық намысымызға қатысты аса маңызды міндет.
Үшінші. Азаматтық қоғам инсти­тутын дамыту.
Азаматтардың мемлекеттік басқару үдерісіне тікелей қатысу тетіктерін құру – елді жаңғыртудың бір жолы. Дәл осы себепті Қазақстан Халық Кеңесі құра­мының үштен бірі қоғамдық бірлестіктер мен коммерциялық емес ұйымдардың өкілдерінен жасақталды.
Бұл – трансформацияның жаңа кезеңі. Сол себепті жүріп өткен жолы­мыз­ды объективті түрде талдап, келе­шектегі күрделі сын-қатерлерді шешудің жаңа тәсілдерін әзірлеуді талап етеді.
Елімізге популистер немесе мансап­қорлар емес, кәсіби ортада мойын-далған көшбасшылар мен түрлі саланың майтал­мандары, нағыз патриоттар қажет.
Көп жұмыс атқарылды. Мұны мойындау керек. «Үшінші сектор» тың сер-пін алып, қоғамдық бақылау тетіктері қалыптасты және кері байланыс жолға қойылды.
Алайда реформалар самарқаулықты көтермейді. Біз мұны жақында өткен жағ­дайдан сабақ алып, көкейімізге мық­тап түйдік. Өзгерістер кезеңіндегі қысқа мерзімді кідірістің өзі тұрақтылықтың шырқын бұзып, аса ауыр сал-дарға ұрындыруы ықтимал.
Маған бірқатар республикалық қоғамдық бірлестіктің тек қағаз жүзінде тіркелгені, шын мәнінде, «айқайлап» тұратын атауларынан басқа түгі жоқ, жалған құрылымдар екені баяндалды. Мұндай ұйымдар азаматтар мүддесін қорғау үшін емес, басқа пиғылда, берісін айтсақ, мансапқорлық мақсатта құрылғаны анық.
Бұл кейбір жағдайда алаяқтыққа дейін жетті. Оған жол беруге болмайды. Сондықтан мұндай фактілер құқық қорғау органдарының назарына жол-данады. Тек мемлекеттік тапсырысты игеру мақсатында құрылған «қызмет көрсету» ұйымдарының жұмысына тосқауыл қою қажет. Жалпы, Халық Кеңесі қоғамға ұйытқы болуға тиіс.
Елімізде көптеген консультативтік-кеңесші орган бар, алайда басым бөлігінің қызметі шашыраңқы, бір-бірін қайталайды. Олардың жұмысын үй-лес­тіріп, сараптама­лық әлеуетін біріктіру және келіп түскен ұсыныстарды жүйелеу Халық Кеңесіне жүктеледі.
Дегенмен «үшінші сектордың» басты міндеті – қоғамда Заң мен Тәртіп, Та-за­лық пен Табиғатты аялау қағидаттарын орнықтыру. Бұл жұмыстың маңызына бір сөзбен баға беру қиын. Сіздер осынау мемлекеттік және қоғам-дық қағидат­тардың мәні мен мақсатын жақсы түсінесіздер.
Өкінішке қарай, мәдениетсіздік фак­тілерімен жиі бетпе-бет келеміз. Та-би­ғатты, қоғамдық орындарды қасақана ластайды. Қоғамға, мемлекетке қар-сы мұндай бейбастақ әрекеттерге жазаны күшейткен дұрыс деп есептеймін. Басқа жол жоқ.
«Таза Қазақстан» дегеніміз – адамның айналасына жауапкершілікпен қарау дағдысы, азаматтық кемелдіктің көр­сеткіші, мемлекет өркениетінің маңызды өлшемі.
Қалаларымыз бен ауылдарымыздың біразында жоғары экологиялық мәдениет пен қоғамдық тәртіп үлгісін көріп-байқап жүрміз. Бұл бізді қуанта-ды. Қазақстанды қонақжай әрі қауіпсіз ел ретінде таниды. Енді осы артықшы­лық­тарымызбен қоса, тазалықты да ұлттық брендке айналды-руы­мыз керек. Тазалық, мәдениет, өркениеттілік еліміздің ұлттық бренді деп санаймын.
Елімізге келген қонақтар қазірдің өзінде қалаларымыздың келбетіне там­сана қа­райды. Бұл Қазақстанның ту­ристік әрі инвестициялық тар-тым­ды­лығын еселей түседі. Осындай жетіс­тіктерді ел аумағында таратуы-мыз керек. «Таза Қазақстан» бастамасының мән-мазмұнын күшейтіп, тың идея­лармен, креативті жобалармен толық­тырған жөн.
Жалпы, тазалық пен тәртіпті сақтау мәселесі әрдайым басты назарда болуы керек. Онсыз ешқандай даму да, өркендеу де болмайтыны айдан анық. Біз «Таза Қазақстан» жалпыұлттық қозғалысы арқылы тұтас ұлтымыздың бол-мысын өзгертіп жатырмыз. Табиғатқа нем­құрайлы қарауға, бейқам болуға, бұл мәселеде ешқандай қатыгездікке жол беруге болмайды.
Адам мен табиғат – егіз. Біз қоршаған ортаға қамқор болуымыз керек.
Тағы да атап өткім келеді: қалалардың сәулеті мен көркінен халқымыздың мә­дениеті, бойындағы қадір-қасиеті және құндылықтары көрініс табады. Еліміздің таза, тартымды болғаны ең алдымен азаматтарымыздың көңіл-күйіне, әлеу­меттік жағдайына әсер етеді. Сондай-ақ бұл – экономикалық өсімге ықпал ететін маңызды фактор. Сондық­тан елімізді жаппай көгал­дандыру, таза­лықты сақ­тау, заң мен тәртіпті бұзбау – мемлекеттік маңызы бар міндеттер. Біз бір күннің қамы үшін емес, бола­шақ ұрпақтың жарқын болашағы үшін осы жұмыспен белсенді түрде айналысуымыз керек.
Менің тазалыққа, тәртіпке және табиғатты аялауға айрықша мән бе-ре­тінімді байқаған боларсыздар. Қайткен күнде де бұл істе кідіруге, босаңсуға болмайды. Жеке­леген тұлғалар, тіпті тұтас халықтар өзін-өзі тәр-биелей алмағанын тарих дәлелдеді. Мұндай міндетті отбасы, мектеп пен қоғам, түптің түбінде, мемлекет, ең алдымен, мәдени-рухани құндылықтарды дәріптеу арқылы орындай алады.
Біз қалалар мен тұтас еліміздің келбетін ғана емес, одан да маңыздысы, ұл-тымыздың болмысын оң бағытқа өзгертіп жатырмыз. Немқұрайлық пен салғырттықтан, тіпті өшпенділіктен бір­тіндеп арылып, тазалыққа, жауап­кер­шілікке, табиғатты аялауға бой үйрете бастадық. Қуанарлық дүние.
Бұл – мемлекеттің, барша халықтың, тұтас ұлттың өркениеттілігінің белгісі. Бұл азаматтардың, оның ішінде бірнеше буын өкілдерінің көңіл-күйіне жағымды әсерін тигізіп, қоғамдағы ахуалдың жақсаруына ықпал етеді, түптеп келгенде экономикалық өсімді жеделдететін факторға айналады.
«Таза Қазақстанның» қуаты – қоғамды жылдар бойы жалғасатын игі әрі жасампаз күн тәртібінің төңірегіне біріктіруде. Маңайы тап-таза болып, жарқырап тұрса, адам да соған сай әдеп сақтауға тырысады. Мәдениет бар жерде еңбек етуге де, жетістікке жетуге де ынта пайда болады. Лас әрі қарау-сыз қалған жерде енжарлық басып, құқықтық ниги­лизм белең алады. Ең қорқыныштысы, адамдар мұндай ахуалға да бой үйретіп алады. Осы сияқты жайттар орнаған бірқатар елді білеміз. Оған ешқашан жол беруге болмайды. Бұл құбылыс әлемдік урбанистикада «сынған терезе салдары» деген атаумен белгілі.
Сондықтан «Таза Қазақстан» тұ­жырымдамасы мен «Заң және Тәртіп» қағидаты егіз ұғым десек болады. Бере­кесіздік пен тәртіпсіздік белең алған жағ­дайда заңның сақталуын талап ету мүмкін емес. Абаттандыру ісіне жұмсал­ған қаржы – халқымыздың болашағына жасалған инвестиция.
Сәні мен сәулеті жарасқан қала кеңіс­тігі қатал ұстаз сияқты артық ақыл айтып, діл­мәрсімей-ақ дұрыс жүріп-тұруға баулиды. Тазалық аза-мат­тары­мызды өз қадір-қасиетін сезінуге үйре­тіп, ертеңге деген сенімін күшейтеді. Мұның бәрі – бір-бірімен байланысты дүние. Көшедегі тазалық пен тәртіп қоғамды жасампаздыққа құлшын­дырып, әлеуметтік оптимизмді оятады. Сайып келгенде, елдің әл-ауқатының артуына ықпал етеді.
Біз әлеуметтік масылдықтан арылып, жауапты серіктестікке түбегейлі көшуге жағдай жасауымыз керек. Елдегі өзгеріс қарапайым істен басталады. Ол тұр­ғындары іскер, белсенді әрі жаңашыл әкімді сайлаған берекелі ауыл-дан, өз үйінің мәселесіне бей-жай қарамайтын мүлік иелері бірлестігінің тату-тәтті тір­шілігінен, азаматтарға шара­паты тиген волонтерлік және қайы-рымдылық бастамалардан көрінеді.
Өскелең ұрпаққа айрықша назар аудару керек. Бұл да – Халық Кеңесінің міндеті. Оқушылар мен студенттер сабақтан тыс уақытта спортпен шұғыл­дану, жаңа білім игеру, кітап оқу секілді көкжиегін кеңейтетін жасам-паз істерге ден қоюға, жалпы, саламаттылық салтын ұстануға тиіс. Ол үшін кітапхана, музей, мектеп, достық үйлері, саябақтар сияқты қолда бар ин-фрақұрылымды барынша жұмылдыру керек. Сонымен қатар басқа да қоғам-дық нысандарды көбейткен жөн. Мемлекет жаңа қоғамдық кеңіс­тіктер құру-ды демеушілердің, соның ішінде ауқатты азаматтардың қаражатын тарту арқылы жүзеге асырады. Бұл Мемлекет басшысы ретінде менің де, мемлекет-тің де, Халық Кеңесінің де міндеті деп санаймын. Мұны тек үлкен қалаларда ғана қолға алмай, шағын шаһарлар мен аудан орталықтарына, ауылдарға баса назар аудару маңызды. Қоғамдық ортаның сапасы адамның тұрғы-лықты жеріне байланысты бол­мауға тиіс. Үкіметке әкімдіктермен және тиісті мемлекеттік органдармен бірігіп, осы мәселеге қатысты нақты ұсыныстар дайындауды тапсырамын.
Қазақстан Халық Кеңесі мемлекет пен жекеменшік серіктестігі тетігін нақты істе қолдану мәселесіне назар аударуы керек. Мәдениет пен креативті инду-стрия саласындағы жобаларды ұзақ уақыт бойы қаржыландыруға мүмкіндік беру үшін эндаумент қорлар туралы заңнамаға өзгеріс енгізу қажет.
Басқаша айтқанда, біз азамат­тарымыздың қоғам өміріне жан-жақты атса-лысуына барынша жағдай жасауға тиіспіз. Өйткені үлкен өзгерістер кіш­кене қадамдардан басталады. Мұны қазіргі тіршілігімізден жақсы білеміз. Ұлт пен адами капиталдың жаңа сапасы дәл осылай қалыптасады.
Қадірлі қауым!
Құрметті жиынға қатысушылар!
Қазір еліміз тарихи және тағдыршешті дәуірге қадам басты. Ауқымды өз-герістер үдерісі билік тармақтарын жаңғыртумен тоқтап қалмайтыны анық. Біз Әділетті, Озық, Таза, Күшті Қазақстанды құру жолын­дағы кешенді жұмысты үздіксіз жалғастыра береміз. Біз реформаларды табысты жүзеге асырып, еліміздің тұрақты өсіп-өркендеуі үшін мызғымас негіз қалыптасты-руымыз қажет. Бұл үшін қоғамдық сананы өзгертуіміз керек. Басқа сөзбен айтсақ, халқымыздың сана­сының өзегінде білімпаздық, ұқып­тылық, жауап-кершілік, еңбекқорлық қа­сиеттері тұруға тиіс. Себебі заңға бағыну, елге жа-нашыр болу, табиғатқа қамқор көзбен қарау, тазалықты сақтау – мұның бәрі де озық ойлы ұлтқа тән маңызды құн­дылықтар. «Адал азамат», «Таза Қазақ­стан», «Заң мен тәртіп» бастамаларының басты мақсаты да – осы құндылықтарды қоғамда түпкілікті орнықтыру.
Тағы бір маңызды міндет – ұлттық сана-сезімді қалыптастыру және тарихи жадымызды жаңғырту. Бұл бағытта көптеген жұмыс атқарылып жатыр. Мен де бұған дейін осы өзекті тақырыпқа байланысты біраз ойымды айттым. Біз төл мәдениетіміздің өрісін кеңейтіп, ұлт руханиятына өшпес із қалдырған да-ра тұлғалардың мұрасын дәріптеуге айрықша назар аударып отырмыз. Жұр­тымыздың жылнамасын түгендеп, Ұлы дала тарихын және Алтын Орда дәуірін терең зерттеп жатырмыз.
Биыл 22 жылға созылған үзілістен кейін Қазақстанның бірқатар киелі ны-саны ЮНЕСКО-ның мұралар тізіміне енгізілді. Бүкіләлемдік мұралар тізіміне Маңғыстау облысындағы бірегей тарихи нысандар да енді. Бұл үлкен жетістік деп ойлаймын. Жаркент мешіті мен Вознесенск шіркеуі секілді екі бірегей ескерткіштің ЮНЕСКО-ның Дүние­жүзілік мұралар тізбесіне алдын ала енгізілуі тағы бір маңызды қадам болды. Сәулет өнерінің осынау жауһарлары – Қазақстанның мәдени әралуандығын паш етеді, сондай-ақ елімізде ғұмыр кешіп жатқан барлық этностың тарихына және рухани мұрасына ұқыпты әрі құрметпен қарайтынымызды айғақ­тайды. Дегенмен осы тұста бір мәселеге тоқтала кеткен жөн.
Тарихты дұрыс тани білу – ең қажетті дағды. Өткенге өкпе арту – бола-шаққа балта шабумен тең әрекет. Айналасына кінә тағып, үнемі жұбаныш іздеп жүретін адамның да, ұлттың да келешегі бұ­лыңғыр болады. Бұл – шындық. Мұндай кертартпа әдеттерден аулақ болу керек.
Күнделікті өмірде де мұңға батпай, еңсені тік ұстап жүрген жөн. Өскелең ұрпақты жасық, кінәмшіл, уайымшыл мінезден сақтау қажет. Олар ұлтының тарихын мақтан етіп, еліміздің болашағына сеніммен қарауы керек.
Қазақтың біртуар жазушысы Мұхтар Әуезовтің «Ел боламын десең, бесігіңді түзе» деген жақсы сөзі бар. Ұрпақ тәрбиесі – ел болашағының кепілі. Сондықтан біз қазір «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасын жүзеге асырып жатырмыз. Бұл жұмысқа атүсті қарамай, сапалы атқару ке-рек.
Қазақ қилы замандардан қайыспай өткен, өр рухын жықпаған, қайсар, жігерлі ұлт болған. Біз ата дәстүрімізді, асыл дінімізді, ана тілімізді, бірегей бол­мысымызды сақтай отырып, жаңашыл­дыққа, жасампаздыққа ұмтылуы-мыз қажет.
Тұтас елімізге көлеңкесін түсіретін жат ағымдарға, қараңғылықтан басқа берері жоқ ескілік ұстанымдарына қатаң тосқауыл қоюымыз керек.
Ұлт болып ұйысып, қоғамда жаңа этика қалыптастыруымыз қажет. Бұл аса маңызды істі орындауға сіздер – Қазақстан Халық Кеңесінің мүшелері де елеулі үлес қосасыздар деп сенемін.
Қазақстан Халық Кеңесі – баламасы жоқ, мүлде жаңа, инновациялық инс­титут. Әді­летті Қазақстанның жарқын символы саналатын бұл құры-лымның жөні де, жолы да өзгеше. Сондықтан Кеңестің алғашқы мүшелеріне зор жауапкершілік жүктеледі. Осы мәртебелі әрі беделді құрылымның табы-сты жұмысы сіздердің табанды еңбектеріңізге байланысты болмақ. Сіздер қоғамның мемлекетке деген сенімін нығайтып, ел бірлігін күшейтуге жол ашатын игі істердің бастауында боласыздар. Әрине, жол бастау оңай болма-сы анық. Бірақ бір жағынан, бұл – үлкен құрмет және зор мүмкіндік.
Сіздер халықпен етене байланыс ор­натып, жасампаз бастамалар көтеру ар­қылы мемлекеттік басқару жүйесіне, тіпті, ел тағдырына ықпал ете аласы-здар. Ең бастысы, ұлт мүддесі бәрінен биік тұруға тиіс.
Осы тұста тағы бір мәселеге айрықша назар аударғым келеді. Кеңестің қызметі қағазбастылыққа айналып кетпеуі қажет. Сіздер әрдайым халықпен тікелей байла­ныста болуларыңыз керек. Қиындықтан тайсалмай, күрделі мәселелерді батыл көтеру қажет. Жұртты алаңдатқан мәсе­лелерді терең зерттеп, қоғамдық талқы­лар­дың бел ортасында жүру маңызды. «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұғырнамасы осындай ашық диалог арқылы жүзеге асады.
Қоғамдық сенімді күшейтудің, яғни, ұлттық бірегейлікті нығайтудың бұдан басқа жолы жоқ. Сондықтан әр мәселеге тыңғылықты дайындықпен кірісу қажет. Халқымыз «Сын түзелмей, мін түзелмейді» деп бекер айтпаған. Бірақ басты талап: кез келген сын шынайы болуға тиіс. Мәселені көтере отырып, оның шешімін де қатар ұсыну қажет.
Кеңестің әр мүшесі қарапайым этика нормаларын қатаң ұстануы керек. Халық Кеңесі өкілдері жоғары саяси мәдениеттің озық үлгісін көрсетуге тиіс.
Қадірлі қауым!
Мен сөз басында еліміздің мем­лекеттік басқару жүйесі заман талабына сай жаңғыртылып жатқанын айттым. Енді осы жұмысты тоқтатпай, тек алға қарай жүруіміз керек. Қазіргі кезеңде біз жергілікті өкілді органдардың, яғни мәслихаттардың сай­лауын өткізуіміз қажет.
Мәслихат депутаттарының өкілеттігі Конституцияда және тиісті заңдарда айқындалған мерзімге дейін сақталады. Де­генмен олардың көпшілігі «Amanat» пар­тиясының атынан сайланды. Бүгінде бұл саяси ұйым «Әділет» партиясына қосылып, өз қызметін тоқтатты. Жа­қында тиісті заңнамалық рәсімдер аяқта­лады. Сол кезде мәслихат депутат­тары­ның басым бөлігінің қызметінің заң­ды­лығына қатысты мәселе туын­дайды.
Жалпы, жергілікті депутаттар ай­мақтағы жұртшылықтың мүддесін қорғайды, бюд­жетті бекітеді және басқа да міндеттерді орындайды.
Бір сөзбен айтқанда, елді мекендерді өркендету ісіне белсене атсалысады. Демек өкілді органдар қызметінің заңға сәйкес болуы айрықша маңызды. Сон­дықтан мен жақын арада Премьер-ми­нистрмен және Құрылтай Төраға­сымен барлық деңгейдегі мәсли­хат­тардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату жөнінде кеңесемін. Содан соң тиісті Жарлыққа қол қоямын.
Көп ұзамай Орталық сайлау комис­сиясы сайлау өтетін күнді жариялауы керек. Бұл қадам мәслихаттардың білікті әрі кәсіби корпусын қалыптасты-руға жол ашып, оның жұмысына тың серпін береді. Осы сайлаудың жоғары деңгейде және сапалы өтуіне сіздер де мол үлес қосасыздар деп сенемін.
Қазақстан Халық Кеңесінің алғашқы құрамына кәсіби, отаншыл, қоғам-дағы беделі жоғары, мықты азаматтар енді. Бүгін біз алдымызда тұрған мақсат-міндеттерді айқындап алдық. Қоғамымыз сіздерге зор үміт артып отыр. Өздеріңізге жүктелген тарихи миссияның мән-маңызын терең түсініп, мемлекет мүддесі үшін табанды қызмет етесіздер деп ойлаймын.
Баршаңызға табыс тілеймін! Қастерлі Отанымыз – Қазақстан өсіп-өркендей берсін!